مصلحت ر . ك : مصالح مصلحت تحسينى ر . ك : مصالح تحسينى مصلحت تسهيل آسان گرفتن بر مكلّفان ؛ يكى از راه‌هاى توجيه حجيت امارات مصلحت تسهيل ، از راه‌هاى توجيه حجيت امارات ، بر مبناى طريقيت است . درباره حجيت امارات ظنى ، دو مبنا وجود دارد : عده‌اى ، امارات ظنى را فقط در فرض انسداد باب علم حجت مىدانند ، ولى مشهور علماى شيعه و سنى معتقدند امارات ظنى مطلقا چه در فرض انسداد باب علم و چه در فرض انفتاح آن حجيت دارد . آن‌گاه اين بحث پيش مىآيد كه در فرض تمكن مكلف از علم و تحصيل واقع ، چگونه شارع عمل به امارات ظنى را اجازه مىدهد ، درحالىكه لازمه آن ، احتمال فوت شدن مصالح واقعى و القا در مفاسد است . براى پاسخ دادن به اين اشكال دو مبنا مطرح شده است : 1 . مبناى طريقيت ؛ 2 . مبناى سببيت . حجيت امارات از باب طريقيت ، به اين معنا است كه در مؤداى خود اماره ، هيچ‌گونه مصلحتى پديد نمىآيد ، بلكه تمام مصلحت از آن واقع است و خداى متعال ، به خاطر مصالحى حتى در فرض انفتاح باب علم امارات را حجت كرده است كه ما آگاهى تفصيلى از آن نداريم ، همانند مصلحت تسهيل و آسان گرفتن بر بندگان ، زيرا اگر بخواهد بندگانش را به كسب علم نسبت به احكام مجبور نمايد ، دچار مشقت زيادى مىشوند ، به خصوص اينكه اجبار به تحصيل علم ، بر خلاف بناى قطعى عقلاى عالم است كه به امارات ظنى عمل مىكنند . روشن است كه مصلحت تسهيل ، از مصالح نوعى و اجتماعى است كه براى نوع مردم در نوع مسائل وجود دارد و از ديدگاه شريعت ، مصالح نوعى بر مصالح شخصى مقدم است ؛ يعنى اگرچه در يك يا چند مورد براى يك يا چند نفر ، عمل به اماره ، موجب فوت شدن واقع مىشود ، ولى در مقابل مصالحى كه براى نوع مردم دارد ، به حساب نمىآيد . مبناى اين قاعده ( مصلحت تسهيل ) ، آيه شريفه : ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ « 1 » يا يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ « 2 » است . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 2 ، ص 93 . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 70 . محمدى ، على ، شرح رسائل ، ج 1 ، ص 172 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 300 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 41 و 45 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 247 . مصلحت جزئى خاص ر . ك : مصالح شخصى مصلحت حاجى ر . ك : مصالح حاجى مصلحت حقيقى ر . ك : مصالح حقيقى مصلحت سلوكى مصلحت عمل به مفاد اماره ، جبران‌كننده مصلحت فوت شده حكم واقعى مصلحت سلوكى ، از راه‌هاى توجيه حجيت امارات بر مبناى سببيت است . درباره حجيت امارات ظنى دو مبنا وجود دارد : عده‌اى ، امارات ظنى را فقط در فرض انسداد باب علم حجت مىدانند ، ولى مشهور علماى شيعه و سنى معتقدند امارات ظنى مطلقا چه در فرض انسداد باب علم و چه در فرض انفتاح آن حجيت دارد . آن‌گاه اين بحث پيش مىآيد كه در فرض تمكن مكلف از علم و تحصيل واقع ، چگونه شارع عمل به امارات ظنى را اجازه مىدهد ، درحالىكه لازمه آن ، احتمال تفويت مصالح واقعى و القاى در مفاسد است . براى پاسخ دادن به اين اشكال ، دو مبنا مطرح شده است : 1 . مبناى طريقيت ؛ 2 . مبناى سببيت . كسانى كه مبناى طريقيت را قبول ندارند ، معتقدند قيام اماره بر حكمى از احكام ، موجب مىشود كه برطبق مؤداى اماره مصلحتى پديد آيد كه به اندازه مصلحت واقع يا بيش از آن باشد . البته سببيت خود سه صورت دارد : 1 . سببيت اشعرى ؛ 2 . سببيت معتزلى ؛ 3 . مصلحت سلوكى . دو صورت اول را سببيت محض مىگويند ، كه منجر به تصويب شده و مورد قبول نمىباشد . مرحوم « شيخ انصارى » كه نه طريقيت محض را قبول دارد و نه سببيت محض را ، راه وسطى را انتخاب كرده و معتقد است عمل براساس اماره و سلوك برطبق آن ، به‌خودىخود داراى مصلحت است و لو با واقع تطبيق ننمايد ، ولى بايد مصلحت سلوك ، به اندازه مصلحت واقع و يا بيش از آن باشد ، تا جاى مصلحت فوت شده واقع را بگيرد . انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 43 . محمدى ، على ، شرح رسائل ، ج 1 ، ص 172 .

--> ( 1 ) . حج ( 22 ) ، آيه 78 . ( 2 ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 185 .