علم پيدا مىشود كه اين خبر از امام معصوم عليه السّلام صادر شده ، زيرا ممكن نيست همه آنها بر كذب ، تبانى و توطئه كرده باشند . نكته : اصطلاح تواتر اجمالى در كتاب‌هاى اصوليون متقدم يافت نمىشود و برخى آن را از اصطلاحات و نوآورىهاى مرحوم « آخوند خراسانى » دانسته‌اند . « 4 » فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 5 ، ص 179 . ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 2 ، ص 37 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 80 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 339 و 347 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 272 . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 335 . تواتر لفظى كثرت اخبار مشترك به حسب لفظ و معنا به تعداد يقين‌آور تواتر لفظى ، مقابل تواتر معنوى و به معناى اخبار جماعتى زياد به‌طور جداگانه از مضمونى واحد با الفاظى واحد مىباشد ؛ به بيان ديگر ، مخبران متعدد خبرى را به‌گونه‌اى نقل مىكنند كه عادتا تبانى آنها بر كذب ممتنع بوده و شنونده به يقين مىرسد كه مضمون خبر اگر حكم شرعى باشد از معصوم عليه السّلام صادر شده است ، مانند : تواتر حديث غدير . « شهيد صدر » مىگويد : در تواتر لفظى ، خبرهاى متعدد در مدلول مطابقى اشتراك دارند . « 1 » همان ، ج 1 ، ص 272 . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 335 . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص 422 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 272 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 80 . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 5 ، ص 177 . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 461 . تواتر معنوى كثرت اخبار مشترك به حسب معنا فقط به تعداد يقين‌آور تواتر معنوى ، به معناى اخبار گروهى به مطلبى خاص با خبرهاى جداگانه داراى الفاظ مختلف ولى مفاد و معناى واحد مىباشد كه اين معناى واحد متواتر است ، مانند اينكه اخبار زيادى با كلمات متفاوت در مورد شركت امام على عليه السّلام در سرايا و غزوات و به هلاكت رساندن بسيارى از پهلوانان مشركان نقل شده است ، كه مضمون همه آنها به‌طور متواتر بر شجاعت آن حضرت دلالت مىنمايد و از آن جايى كه الفاظ اين اخبار يكسان نبوده ولى معنا و مضمون آن يكسان است ، به اين تواتر ، تواتر معنوى مىگويند . شهيد « صدر » مىگويد : در تواتر معنوى ، خبرهاى متعدد در مدلول تضمنى يا التزامى اشتراك دارند . « 1 * » صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 272 . ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 2 ، ص 36 . محقق حلى ، جعفر بن حسن ، معارج الاصول ، ص 138 . غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 2 ، ص 216 . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص 422 . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 6 ، ص 499 . مجاهد ، محمد بن على ، مفاتيح الاصول ، ص 480 . نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص ( 113 - 112 ) . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 5 ، ص 179 . توجه امر و نهى ر . ك : اجتماع امر و نهى توصليات تكاليف بىنياز از قصد قربت در هنگام امتثال ، يا احكام فاقد نصّ شرعى درباره فلسفه تشريع آنها توصليات به دو معنا آمده است : 1 . معناى مشهور ميان اصوليون متأخر اين است كه اوامر و تكاليفى كه از سوى خدا صادر و به صرف وجود متعلق آن در خارج ، ساقط شده و سقوط امر آنها مشروط به قصد قربت نيست مانند انقاذ غريق و اداى دين توصلى نام دارند ؛ 2 . معناى ديگرى كه نزد مشهور قدما معروف شده ، اين است كه توصليات به احكام و تكاليفى گفته مىشود كه فلسفه و حكمت تشريع آنها ، معلوم باشد . « 1 - » نيز ر . ك : تعبديات . خمينى ، روح اللّه ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 1 ، ص 258 . خويى ، ابو القاسم ، مصباح الاصول ، ج 2 ، ص 77 . [ توفيق ] توفيق بين متعارضين ر . ك : جمع بين ادله توفيق دلالى ر . ك : جمع عرفى

--> ( 4 ) . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص 423 . ( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 142 . ( 1 * ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 141 . ( 1 - ) . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 76 .