احكام منصوص احكام مستند به دليل لفظى - كتاب و سنت - احكام منصوص ، احكامى است كه نصى ( دليل لفظى ) از كتاب و سنت بر اعتبار آن دلالت نمايد ، چه دلالت الفاظ آن بر حكم ، به صورت نص باشد و چه به صورت ظهور ؛ براى مثال ، آيه شريفه : إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ . . . * « 1 » به صراحت بر حرمت خوردن مردار ، خون و گوشت خوك دلالت مىكند . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 298 . احكام مولوى اعتبارات حقيقى شرعى داراى ثواب و عقاب احكام مولوى ، مقابل احكام ارشادى مىباشد و مراد از آن ، مجعولات و اعتبارات حقيقى شرعى است كه لازمه آن طلب فعل يا بعث به سوى آن و يا زجر ( منع ) حقيقى مكلف از انجام فعل متعلق حكم است و برآن اطاعت و عصيان و ثواب و عقاب مترتب است ، مانند : « أَقِيمُوا الصَّلاةَ * » كه حكم وجوب نماز از آن به دست مىآيد و موافقت با آن ، ثواب و مخالفتش عقاب دارد . مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص ( 75 - 74 ) . شعرانى ، ابو الحسن ، المدخل الى عذب المنهل ، ص 242 . احكام نفسى احكام داراى مصلحت به اعتبار نفس متعلقات آنها احكام نفسى كه مقابل احكام غيرى مىباشد ، آن دسته از احكام ( مجعولات ) شرعى است كه جعل به‌طور مستقيم به متعلق آنها تعلق گرفته و به‌خودىخود مطلوب شارع مىباشد ، نه به خاطر امر ديگرى ؛ به بيان ديگر ، احكام نفسى ، به احكامى مىگويند كه در خود آنها مصلحت وجود دارد ؛ بنابراين ، هرگاه مورد تكليف و حكم به‌خودىخود مطلوب و مورد نظر باشد ، به آن تكليف نفسى مىگويند ، مثل : وجوب نماز و حرمت خمر . خمينى ، روح اللّه ، انوار الهداية فى التعليقة على الكفاية ، ج 2 ، ص ( 376 - 375 ) . روحانى ، محمد ، منتقى الاصول ، ج 5 ، ص 265 . احكام نقلى ر . ك : احكام شرعى احكام واجب احكام اصولى مربوط به « فعل واجب » احكام و مسائلى كه درباره واجب مطرح و در مورد آنها بحث شده است ، احكام واجب نام دارد ؛ مانند : 1 . لزوم عمل به واجب ؛ 2 . ثواب براى فاعل و عقاب براى تارك فعل ؛ 3 . كفر كسى كه واجب را انكار كند ، در صورتى كه به دليل قطعى ثابت شده باشد . در كتاب « الوجيز فى اصول الفقه » آمده است : « انه يلزم الاتيان به ، و يثاب فاعله ، و يعاقب تاركه و يكفر من أنكره اذا ثبت بدليل قطعى » . « 1 * » نكته : بحث احكام وجوب ، بيشتر در كتاب‌هاى اهل سنت مطرح شده است . احكام واقعى احكام مترتب بر موضوع بدون لحاظ علم و جهل مكلّف ، يا احكام مكشوف به علم و طريق علمى احكام واقعى ، از انواع احكام شرعى و مقابل احكام ظاهرى بوده و داراى دو معناى اصطلاحى است : 1 . بنا بر يك اصطلاح ، حكم واقعى فقط شامل احكامى است كه مكلّف از طريق قطعى به آنها دست پيدا كند ، به خلاف حكم ظاهرى كه مؤدّاى اصل و اماره ، هر دو ، است . به عبارت ديگر ، حكم واقعى ، حكمى است كه براى موضوع و متعلق بدون لحاظ علم و جهل مكلف جعل مىگردد . بنابراين ، احكام واقعى اگرچه در مقام جعل ، متوجه مكلف جاهل نيز مىشود ، ولى علم يا جهل مكلف در تنجز و عدم تنجز تكليف نسبت به او مؤثر است . 2 . بنا بر اصطلاح دوم ، احكام واقعى احكامى است كه توسط ادله اجتهادى ثابت مىگردد ، چه اين ادله ، يقين‌آور باشد ، مثل : نص قرآن و خبر متواتر ، و يا ظن‌آور باشد ، مثل : ظواهر قرآن و خبر واحد . پس حكم واقعى ، حكمى را شامل مىشود كه يا قطع به آن وجود دارد و يا از طريق اماره ثابت مىشود ، و حكم ظاهرى فقط شامل مؤداى اصل عملى بنا بر حكم بودن آن مىگردد . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 1 ، ص 97 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 239 . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص 221 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 333 . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 109 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، درر الفوائد فى الحاشية على الفرائد ، ج 1 ، ص 193 . احكام واقعى اولى احكام مترتب بر موضوع به ملاك نفس موضوع احكام واقعى اولى ، از اقسام احكام واقعى و مقابل احكام

--> ( 1 ) . نحل ( 16 ) ، آيه 115 . ( 1 * ) . زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص 125 .