موجودات از اين مقولات خارج نيست . هريك از اجناس عاليهء دهگانه مقولهء مستقلّى است كه در تحت جنس عالى ديگر در نمىآيد . يعنى هيچ جنس عالى قابل تحويل به جنس ديگر نيست . و بنابراين به نظر مشّائيان تعداد اجناس عاليه را نمىتوان كمتر كرد . اما به نظر شيخ اشراق غير از كم و كيف ساير اعراض را مىتوان به اضافه يعنى نسبت بازگردانيد . و تعداد اجناس عاليه بدين‌ترتيب پنج خواهد بود : يك مقولهء جوهر و چهار مقولهء عرض : كم ، كيف ، نسبت ، حركت . ( - مقولات عشر ، ص 271 ) « واضع منطق ، افتتاح اين علم به ايراد ذكر اجناس عاليه كرده است كه آن را مقولات عشر خوانند . و هرچند رأى متأخران آن است كه تعيين طبايع كليات . . . تعلق به صناعت منطق ندارد ، اما شبهت نيست كه صناعت تحديد و تعريف و اكتساب مقدمات قياسى ، بىتصوّر مقولات كه اجناس عاليه‌اند و تمييز هرمقوله از مقوله‌هاى ديگر ممتنع باشد » ( اساس ، 34 ) . إحاطه ادراك و اندر يافتن چيزى بنحو تامّ و كامل . « و اين‌قدر اشارتى است به تصوّر ماهيت علم منطق ، و تنبيهى بر فايدهء آن بحسب امكان در اين موضع . چه احاطهء به كنه آن بعد از تحصيل تمامى علم تواند بود » ( اساس ، 5 ) . « معظم ماهياتى كه عقول و اذهان را به آن احاطتى تواند بود در تحت اين ده مقوله محصور است » ( اساس ، 34 ) إحتجاج حجت آوردن و ردّ ايراد كردن در بحث ، براى اثبات عقيدهء خود و ابطال عقيدهء طرف مخالف . « و قومى جدليان متكلمان را پيش از اين در احتجاجات عقلى ، اعتماد بر اين تأليف بوده است » . ( اساس ، 333 ) إحتيال به كار بردن مكر و نيرنگ در بحث و جدل به نحوى كه خصم بدان واقف نشود . « و چون مقصود از جدل الزام غير است ، لا محاله مشتمل بود بر نزاعى . و در اغلب احوال جدل را به استعمال نوعى از عناد و احتيال احتياج افتد » ( اساس ، ص 447 ) إخبار 1 - خبر دادن ، حكمى را بيان كردن . 2 - لفظ مركّب تامّ كه قابل تصديق و تكذيب باشد ، مانند « روح جاودان است » .