منوچهر اميرى
64
فرهنگ داروها و واژه نامه هاى دشوار ( يا تحقيق درباره كتاب الأبنية عن حقائق الأدوية لموفق الدين أبو منصور الهروى 365 ه ) ( فارسى )
يسمونه بطيخ الاخضر ( شرح اسماء ، م 98 ) . بطيخ الهندى و ديگر نامهائى كه صاحب شرح اسماء ذكر مىكند همه بمعنى هندوانه است و زبانشناسان با توجه به لغت خربزهء هندى و هندوانه بر آنند كه اين ميوه را از هند بديگر جاها بردهاند ( مايرهوف ، م 98 ) . هندوانه . . . از هندوان + پساوند نسبت لغة يعنى ميوهاى كه از هند مىآيد . . . گياهى است از تيرهء خيار كه برگهاى بريده و ساقههاى گسترده دارد ( يادداشت دهخدا در لغتنامه ) . بقلة المبارك ( Baqlat ol - mob rak ) ( لا ) Portulaca oleracea ( فر ) Poupier بقلة المبارك را دندان تيزه خوانند و تخم پرپهن و فرفين نيز و بتازى معرب بكنند فرمخ خوانندش و بقلة الحمقا و رجله . الابنيه ( بهم 48 ، زل 39 ) مرحوم بهمنيار در حاشيه مىنويسد : « . . . و اما بقلة المبارك تركيبى است نه فارسى و نه عربى و بهتر آن است كه بقلهء مباركه يا البقله المباركة و يا لااقل بقلهء مبارك يا بقلة المباركه بگويند » ( بهمنيار ، 48 ) . و گويا به همين جهت در نسخهء « نم » به جاى بقلة المبارك بقلة المباركه نوشتهاند . در ترجمهء صيدنه در ذيل بقلة الحمقا چنين آمده است : خرفه را به لغت تازى به بقلة الحمقا تعريف كنند . . . و بعضى از پارسيان فرفينه و به زبان تازى فرفخ و رجله گويند و بعضى فرفين و اهل جرجان پرپهن گويند و عامه و جهال صيادنه او را فرفير گويند و نون را به را مبدل كنند . . . - و بقلة الحمقارا به بغداد مباركه گويند به سبب بسيارى منفعت او و بعضى او را به فاطمه رضى اللّه عنها اضافت كنند و به - اين معنى او را بقلة الزهرا نيز گويند و ابو ريحان گويد به سبب شهرت در منافع و فضايل بر ذكر بقله اختصار كنند و در بعضى مواضع او را ظاهره نيز گويند و نبات او دو نوع است بستانى و بيابانى ( ترجمهء صيدنه ، ب 26 ) . بقلة الحمقا سرد است به درجهء سوم ( اغراض ، 589 ) . به فارسى خرفه نامند و به عبرانى ارغيالم و به تركى يرغان سالى گويند نباتش كمتر از زرعى و اكثر او مفروش بر زمين و ساقش به قدر انگشتى و بسيار نازك و شكننده و برگش ريزهء مايل به تدوير و گلش سفيد و تخمش سياه و ريزه و طولانى ( تحفه ، 51 ) . در همان كتاب ذيل بقلهء مباركه چنين آمده است : بقلة المباركه و بقلة الزهرا و بقلهء لينه بقلة الحمقا است . ( تحفه ، 52 ) . در « بقله الحمقا » حمقا بر - وزن سود است اما صاحب مخزن حمقا را با ضم حا و فتح ميم بر وزن عقلا ضبط كرده و در تعريف آن نوشته است : به - عربى فرفخ و رجله و حسيب و بقلة اللينه و بقلهء مباركه و بقلهء فاطمه و بقلة الزهرا