مجتبى ملكى اصفهانى
395
فرهنگ اصطلاحات اصول ( فارسى )
رسول باطنى معرفى شده است . « 1 » يكى از منابع استنباط حكم شرعى ، عقل است . هرچند برخى از علماى شيعه و گروهى از اهل سنّت ، عقل را به عنوان يكى از منابع استنباط قبول ندارند . ولى اين انكار ، بيشتر ناشى از سوءتعبير يا كجفهمى در بيان دليل عقل به عنوان يكى از منابع استنباط است . مرحوم مظفر قدّس سرّه مىگويد : اولين كسى كه به عقل به عنوان يكى از ادلهى استنباط تصريح كرده ، ابن ادريس قدّس سرّه متوفاى 598 ه ق مىباشد كه در كتاب سرائر مىگويد : « هرگاه از كتاب و سنّت و اجماع ، حكم مسألهاى به دست نيامد ، محققين به دليل عقل تمسّك نمودهاند » . بعد از ابن ادريس ، محقق حلّى قدّس سرّه متوفاى 676 ه ق ، به شرح مقصود ابن ادريس پرداخته ، سپس شهيد اول قدّس سرّه متوفاى 786 ه ق ، در بيان دليل عقل سخن گفته . در عين حال ، دليل عقل به صورت روشن و منقّح در هيچكدام از اين منابع ذكر نشده است ، به گونهاى كه برخى علما دايرهى دليل عقلى را به ظواهر لفظى و مفهوم و . . . نيز توسعه دادهاند و حال آنكه اين موارد مربوط به بحث حجيّت ظهور است و ارتباطى به دليل عقلى به عنوان دليل مستقل ، مقابل كتاب و سنّت ندارد . همين عدم وضوح دليل عقلى و فكر اينكه دليل عقلى شامل قياس و استحسان نيز مىشود ، موجب انكار دليل عقلى از سوى اخباريين شيعه شده است . مرحوم مظفر قدّس سرّه در مقصود از دليل عقلى مىگويد : مراد از دليل عقل مقابل
--> ( 1 ) اصول كافى ، كتاب عقل .