مجتبى ملكى اصفهانى
15
فرهنگ اصطلاحات اصول ( فارسى )
2 - امكان و امتناع وقوعى عقلى : امكان وقوعى عقلى يعنى اينكه عقل با ملاحظهى ذات چيزى ، وقوع آن را ممكن بداند مانند انسان كه عقل وقوع آن را ممكن مىداند . امتناع وقوعى عقلى يعنى اينكه ذات شيئى ملاك و مناط حكم عقل به امتناع نباشد ، بلكه اگر در خارج تحقق پيدا كند ، مستلزم محال مىشود مانند تحقق گرما بدون هرگونه سبب و وسيلهى گرمازا ، كه اين تحقق معلول بدون علّت است و محال . به عنوان « امتناع » و « امكان » رجوع شود . مرحلهى دوم ، يعنى امكان و امتناع وقوعى عقلى را ، مرحلهى ثبوت گويند . 3 - وقوع و عدم وقوع در خارج : بعد از ثبوت امكان ذاتى و امكان وقوعى عقلى ، نوبت به وقوع و عدم وقوع در خارج مىرسد . يعنى آيا اين شىء بعد از امكان ذاتى و امكان وقوعى عقلى ، در خارج هم واقع شده يا نه ؟ اين مرحله را « اثبات » گويند . مانند اينكه در بحث ظن گفته مىشود : بعد از فرض اينكه تعبد به ظن مستلزم محال نيست ، آيا در خارج نيز تعبد به ظن واقع شده و شارع ما را ملزم به متابعت از ظن نموده است يا نه ؟ اجتماع امر و نهى از نظر عقل شكى نيست كه تعلق امر و نهى به فعل واحد ، داراى عنوان واحد و در زمان واحد از مولاى حكيم جايز نيست . پس جايز نيست كه مولاى حكيم به بندهاش بگويد : « خالد را اكرام كن در روز جمعه ساعت هفت صبح » و