استعمال شده است . امام خمينى ( ره ) و بسيارى از علما و اهل لغت معتقدند كه در عرف نيز ضرر مقابل نفع است . « 1 » براى « ضرار » معانى متعدّدى بيان شده است : اوّل : ضرار عبارت از ضرر زدن متقابل دو نفر است و ضرر ، يك طرفه است ؛ دوّم : ضرار مجازات بر ضرر است ؛ سوّم : ضرار عبارت است از ضرر زدنى به غير كه نفعى از آن حاصل نمىشود ، به خلاف ضرر كه اضرارى است كه براى ضررزننده نفعى در پى داشته باشد ؛ چهارم : ضرر و ضرار به يك معنى هستند ؛ پنجم : ضرار به معنى ضيق است ؛ ششم : ضرار عبارت از ضرر زدن عمدى است و ضرر اعم از عمدى و غير عمدى است ؛ هفتم : ضرار ، دوام ضرر است . « 2 » و امّا معناى جمله « لا ضرر و لا ضرار » : معناى جمله اين است : در عالم خارج هيچ ضرر يا حكم مستلزم ضررى از ناحيه‌ى شارع وجود ندارد ؛ به عبارت ديگر : آنچه كه متضمّن ضرر باشد ، خداوند - تبارك و تعالى - به آن راضى نيست و از احكام شرعى هم نيست . البتّه مسلّم است كه در عالم خارج هم ضرر موجود است و هم احكام شرعى ضررى داريم ، به همين علّت بايد عبارت فوق را به گونه‌اى معنى كرد كه با واقعيّت مطابقت داشته باشد . در توجيه عبارت مذبور اختلاف است ، مهم‌ترين برداشت‌ها از اين عبارت ، پنج نظريه است : 1 - مقصود از نفى ضرر ، نفى احكام ضررى است ؛ يعنى : حكم ضررى در اسلام نيست ، در واقع براساس اين نظريه ، مسبب ( ضرر ) ذكر شده و سبب ( حكم ضررى ) اراده شده است و اين از اقسام مجاز است . مرحوم شيخ انصارى ( ره ) اين نظريه را برگزيده است . « 3 » 2 - در

--> ( 1 ) - تهذيب الاصول : 3 / 93 ؛ التحقيق : 7 / 24 . ( 2 ) - القواعد الفقهيّه : 1 / 56 ؛ التحقيق : 7 / 27 . ( 3 ) - المكاسب : 372 ؛ الرسائل : 314 .