شرط وجود تناسب بين موضوع له و معناى دوّمى كه لفظ به عنوان مجاز در آن استعمال مىشود . به عنوان « حقيقت و مجاز » رجوع شود . آيا حقيقت و مجاز در لفظ است يا در معنا ؟ هم لفظ موصوف به حقيقت و مجاز مىشود و هم معنا ، ولى اطلاق حقيقت و مجاز بر لفظ به صورت حقيقت است و بر معنا به صورت مجاز . مجاز به زياده و نقصان « 1 » كلمه‌اى را كه حكم اعراب آن به واسطه‌ى حذف تغيير كرده باشد ، « مجاز به نقصان » و كلمه‌اى را كه حكم اعراب آن به واسطه‌ى زيادى لفظى تغيير كرده باشد ، « مجاز به زياده » گويند . مثال مجاز به نقصان : خداوند - تبارك و تعالى مىفرمايد وَ جاءَ رَبُّكَ « 2 » . معناى آيه اين است كه : و آمد امر پروردگارت . در اين مثال ، كلمه‌ى « امر » حذف شده و اعراب كلمه‌ى « رب » كه در واقع مضاف اليه « امر » بوده و مجرور ، تغيير كرده و به اعتبار اعراب مضاف ( امر ) مرفوع شده است . مثال مجاز به زياده : خداوند - تبارك و تعالى - مىفرمايد : لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ « 3 » . در اين آيه شريفه ، حرف « كاف » زياد شده و موجب گرديده كه اعراب كلمه‌ى « مثل » كه مىبايد مرفوع باشد ، مجرور شود . و اين مجاز به زياده است . مجاز عقلى « 4 »

--> ( 1 ) - همان مدرك : 1462 . ( 2 ) - الفجر / 22 . ( 3 ) - الشورى / 11 . ( 4 ) - كشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم : 2 / 1456 .