مادرش « فاطمه » فرزند « حسن » ملقب به « الناصر الصغير » نقيب علويان در بغداد ، و « حسن » فرزند أحمد بن الحسن ( الناصر الكبير الأطروش ) بن علي بن الحسن بن علي بن عمر الأشرف بن علي زين العابدين ( چهارمين امام شيعهء اماميه ) بود ، وبنابراين از طرف مادر نسب أو بعلويان طبرستان ميرسد . از كتب بسيار بدست ميآيد كه پدر وأجداد « مرتضى » داراى مقامات عاليه ومناصب رفيعهء ظاهري ومعنوي بوده‌اند « 1 » وچنانكه از سلسلهء نسب أو هويدا است از ناحيهء أبوين در فاصلهء كوتاهى به امامين همامين « موسى الكاظم » و « على زين العابدين » منتهى ميگرديده است . اين نسب رفيع ووقايعى كه اتفاق ميافتاد « 2 » موجب شد كه براي معاصران أو وحتى براي خود أو نسبت به آينده‌اش احساسي بس شگرف پديد آيد كه در پيدايش شخصيت عظيم علمي واجتماعي أو فوق العادة مؤثر واقع شود : معاصران ، وى را بديدهء تعظيم وتكريم مينگريستند ، وخود أو نيز غالبا به شخصيت ممتاز خود وپدرانش فخر ومباهات ميكرد « 3 » . وهمين موجبات أو را به وظايف خطيرى كه آينده بعهدهء أو ميگذاشت آگاه ميساخت ، ولذا همواره در تكميل شخصيت خود از هر حيث نهايت كوشش را مبذول ميداشت . بخوبى معلوم نيست كه أو از چه وقت ، وبه چه‌چيز ، در آغاز تحصيل دانش اشتغال ورزيده ، همين‌قدر معلوم است كه در كودكى بين دوازده وپانزده سالگى نزد ابن نباته به فراگرفتن أدب اشتغال داشته « 4 » وبنابراين بنظر ميرسد كه در آن هنگام كه مادرش أو را براي تحصيل فقه نزد « مفيد » برده سن أو از حدود پانزده سال كمتر نبوده ، زيرا برادرش « رضى » نيز با أو بوده ، و « رضى » در حدود چهار يا پنج سال از أو كوچكتر بوده . وبعيد است كه أو قبل از اينكه طرفي از علوم أدبي - كه مقدمهء فقه است - بسته باشد به تحصيل فقه اشتغال ورزيده باشد . آثار علمي وأدبي أو گواه صادقي است بر اينكه أو از سنين كودكى در تحصيل دانش نهايت كوشش را مبذول ميداشته بطورى كه در بيست وهفتمين سال عمر خود مرجع فقهى وكلامي شمرده شد ، واز اين پس اماميه وغير اماميه از بلاد مختلف اسلامى بوسيلهء نامه‌ها ورساله‌ها به أو رجوع ميكردند « 5 » . مقام علمي « مرتضى » بىنياز از بيان است . وى بىشك يكى از بزرگترين دانشمندان شيعهء اماميه محسوب ميشود ، وچنانكه از تصنيفات وتأليفات بسيار أو بدست ميآيد در بسيارى از علوم عصر خويش چون كلام ، فقه ، أصول ، تفسير ، فلسفهء الهى ، فلك ، أنواع أدب : از لغت ، نحو ،

--> ( 1 ) - رجوع شود به شرح ابن أبي الحديد ج 1 ص 10 ط دار الحلبي ، ومنهج المقال ص 27 چاپ إيران ، وكامل ومنتظم حوادث 301 و 310 و 400 ه ، وناصريات ص 1 چاپ إيران سال 1275 ، وكتب ديگر . ( 2 ) - مانند خواب « شيخ مفيد » كه در بيشتر تواريخ وتراجم مسطور است ونظائر آن . ( 3 ) - رجوع شود به فهرست اغراض ومضامين ديوان سيد چاپ قاهره در سال 1958 . ( 4 ) - « روضات الجنات » نقل از « الدرجات الرفيعة » چاپ دوم ص 375 . ( 5 ) - « المسائل الموصلية الأولى » ملاحظه شود كه در سال 382 تأليف شده است