معاني ، انشاء ، شعر ومانند اينها استادى ماهر ، بلكه يگانهء عصر خويش بوده است . أو كوشش خود را بيشتر به فقه وكلام وأدب اختصاص ميداد ، واز اين رهگذر به مذهب شيعهء اماميه واستحكام آراء اصلى وفرعى ايشان خدمت ميكرد . روش أو در أصول پيروى از دليل عقل بود وازاين‌رو نه تنها با اشاعره بلكه حتى با ظاهريان از اماميه نيز مخالفت ميكرد . در فقه به خبر واحد عمل نميكرد ودر استنباط احكام از ادلهء اصوليهء لفظيه وعقلية استفاده ميكرد ولذا با محدثين واخباريين از اماميه نيز موافقت نداشت . در بيان مطالب بدون اينكه به تمهيد مقدمه بپردازد وارد أصل مطلب ميشد . وهيچگاه از غرض به دور نميرفت . جز به قصد توضيح ويا تمثيل بطور استطراد چيزى بميان نمىآورد ، ودر اين صورت پس از انجام مقصود بزودى به أصل مطلب بازميگشت . در بحثها وسخنان خود طالب چيزى جز حقيقت نبود ، ولذا راه جدل وخصومت نمىپيمود ، واز طريقهء اعتدال منحرف نميشد ، وخلاصه : همواره متوجه مسؤوليت خود در مقابل خالق وخلق بود . منزلت علمي سيد بين معاصران از كتب ورسائلي كه در مقام پاسخ به مسائلي كه از أقطار مختلفهء اسلامى از أو سؤال شده تأليف كرده بخوبى مشهود است « 1 » . اين سؤالات بعضي به قصد اخذ رأى از راه استدلال بوده « 2 » ، وبعضي به قصد عمل به مضمون جواب بعنوان تقليد « 3 » وبعض ديگر به قصد انكار وتعجيز « 4 » ، وبالآخرة قسمتى نيز به قصد تعرض به بعضي از آراء اماميه ويا متكلمين بطور كلى « 5 » بوده است . وچنانكه ذكر شد بعضي از اين رسائل جواب مسائلي است كه در سنين جوانى پيش از آنكه به زعامت اماميه برسد از أو سؤال شده « 6 » واين خود روشنترين گواه است بر عظمت منزلت أو نزد معاصران . سيد بعضي از مؤلفات وقصائد خود را به جهت پاسخ به خواستهء بعضي از خلفا وپادشاهان « 7 » ويا به اقتراح بعضي از وزيران « 8 » ساخته وپرداخته ، وآنان در تقديم خواسته واقتراح خود نهايت أدبي را كه سائل نسبت به مسؤول مرعى ميداشته بكار ميبرده‌اند . شيخ مفيد كه أستاذ سيد وبزرگترين مقام ومرجع شيعهء اماميه محسوب ميشد سيد را در

--> ( 1 ) - مانند المسائل الموصلية ، والمسائل الطرابلسية ، ومسائل أهل مصر ، والمسائل الديلمية ، والمسائل الجرجانية ، ومسائل ديگر . ( 2 ) - كتاب انتصار ملاحظه شود . ( 3 ) - مسائل أهل ميافارقين ملاحظه شود . ( 4 و 5 ) - المسائل التبانيات كه « أبو عبد اللّه بن التبان » متكلم ( متوفى به سال 419 ) سؤال كرده ، ونيز المسائل الموصلية الثالثة ملاحظه شود . ( 6 ) - المسائل الموصلية الأولى ملاحظه شود . ( 7 ) - ديوان سيد ج 1 ص 16 ، 62 ، 288 وموارد ديگر ملاحظه شود ( چاپ قاهره 1958 ) . ( 8 ) - رساله « الولاية من قبل الظالمين » كه براي وزير مغربى تأليف كرده ملاحظه شود .