و درك آنها ناتوان بودند ، و كم‌كم براى پى بردن به آنها به اين و آن توسل جستند ، و هركسى چيزى به ايشان آموخت . اين يكى از عواملى بود ، كه اختلاف رأى و عقيده براى مسلمانان پديد آورد ؛ و بعدا توضيح داده خواهد شد ، كه بحث كفر و ايمان ، و ثواب و عقاب ، و جبر و اختيار ، و گفتگو در صفات ، و بسيارى از اختلافات ديگر ، از دانشمندان مسيحى ، و پيروان اديان ديگر ، به جامعهء اسلامى راه يافت ، و از جمله كسانى كه بسيارى از اين مسائل را تلقين مىكردند ، و ايجاد اشكال مىنمودند ، مريانوس راهب و يوحنا دمشقى ، و يحيى دمشقى بودند ، و مخصوصا ، يحيى دمشقى با بيان رسائى كه داشت ، كتابى در مسائل كلامى نوشت و روى گفت و شنيد ، با مسلمانان داشت ، و از اينجا توجه به مشكلات يا تعارض ميان ظواهر آيات ، حاصل شد ، و حس كنجكاوى را در جامعهء عرب برانگيخت تا اين كه نياز به ترجمه كردن كتاب از زبان‌هاى گوناگون شديد گرديد به ترتيبى كه به آن اشاره خواهد شد . ب - تحولات اقتصادى و گسترش يافتن شؤون زندگانى يكى از عواملى كه سبب دگرگون شدن فرهنگ اسلامى و پيدايش آراء و عقايد نوظهور گرديد ، نيازمندىهاى اقتصادى و اجتماعى و سياسى بود ، كه مسلمانان را ناگزير به كمك گرفتن از افكار و علوم ملل ديگر نمود ؛ و خواه ناخواه در اثر معاشرت با ديگران افكار و عقايدى از آنان ، در ميان مسلمانان رخنه كرد ، كه به اختلاف آراء و عقايد ايمانى كشيد . نيازمندىهاى مالى و اقتصادى عبارت از اين بود ، كه در اثر گسترش يافتن قلمرو اسلامى درآمدها زياد شد ، و براى جمع‌آورى عوايد ، و صرف هزينه‌ها ، به دفاتر حساب ، و حسابدارى نياز حاصل شد ، و ناگزير گروهى از ايرانيان به كار گماشته شدند ، و با مسلمانان معاشرت كامل پيدا كردند . در زمان خلفاى اموى مشاورين سياسى از گماشتگان رم شرقى ، به كار گرفتند ؛ و آنان مسيحيانى بودند كه در بحث و جدل منطقى و ترويج افكار دينى خود سخت كوشش داشتند . و خلفاء بنى سفيان و بنى مروان آنان را در اين كار آزاد گذاشتند . از سوى ديگر به بستن پل‌ها ، و سدها ، و توسعهء راهها ، نياز حاصل شد ، و ترجمهء كتب هندسى ، براى آموختن علم هندسه آغاز شد ، و اين هم يكى از عوامل آميخته شدن مسلمانان و آشنا شدن با افكار و عقايد ديگران بود .