فرسنگ از آن دور تر فرستاد ، اما عثمان او را به مدينه برگردانيد و خشم مردم از اين كار برانگيخته شد . كار ناشايست ديگرى كه از عثمان سر زد ، ابوذر را از مدينه بيرون كرد ، و به جاى دورى تبعيدش نمود و حال آن كه پيمبر درباره‌اش فرموده بود : « ما اظلت الخضراء و لا اقلت الغبراء اصدق لهجة من ابى ذر » آسمان سايه بر هيچ‌كس نيفكند و زمين سنگينى كسى را برنداشت ، كه از ابوذر راست‌گوتر باشد . ديگر ، آن كه عثمان دخترش را به مروان بن الحكم داد ، و خمس غنايمى را كه از افريقا رسيده بود ، و به دويست هزار دينار مىرسيد ، به او بخشيد ، و كارهاى بىشمارى مانند اينها انجام داد ، تا آن كه كار به كشتنش پايان يافت ؛ و اين همه رويدادها اختلاف رأى و عقيده ميان مسلمانان پديد آورد . 10 - حادثهء بزرگ ديگر كه از همه بيشتر اختلاف رأى و عقيده ميان مسلمين پديد آورد ، ياغى شدن طلحه و زبير ، بر على بود ، پس از آن كه با پافشارى زياد ، خلافت را به او قبولانده بودند ؛ آنان عايشه را با خود همدست كردند ، و جنگ جمل را با على به راه انداختند . حادثهء ديگر ناسازگارى كردن معاويه با على بود ، تا آنجا كه كار به جنگ صفين كشيد ، و در روزهاى آخر جنگ ، على را به تحكيم وادار كردند ، و با پافشارى زياد مردم ابو موسى اشعرى را حكم قرار دادند ، و عمرو بن العاص از جانب لشگر شام ، حكم گرديد و او ابو موسى را گول زد ، و از اين زمان انشعابات و تفرقهء آراء گوناگون بيشترى دربارهء همهء اين حوادث ، ميان مسلمانان پديد گرديد . از جمله آراء و عقايد نوظهورى كه دنبال حكميت به وجود آمد انديشه‌هاى نادرستى بود كه براى پاره‌اى از مردم روى داد ، و آنان فرقهء خوارج را تشكيل دادند ، و خودشان را « شراة » ناميدند ، به معنى خودفروخته در راه خداوند و آنان جنگ نهروان را با على به راه انداختند ، و گفتند ، على و معاويه و جز او همگى كافر شدند ؛ زيرا گناه كردند . اما معاويه و لشگر شام براى اين كافر شدند كه با على جنگ كردند . و على نيز از روزى كه كار خلافت را به داورى سپرد ، كافر شد ؛ زيرا داورى كردن از آن خداوند است ، و كسى نمىتواند آن را به ديگرى واگذارد . در صورتى كه خود آنان على را وادار به تعيين حكم كرده بودند . و همهء اين حوادث موجب پيدا شدن بسيارى از عقايد گوناگون كلامى گرديد . و يكى از اين اختلافات گفتگو دربارهء ماهيت كفر و ايمان بود ، كه از سوى خوارج آشكار گرديد . « 1 » اينها علل ابتدائى پيدا شدن آراء و عقايد گوناگون اسلامى است ؛ و اكنون

--> ( 1 ) ملل و نحل شهرستانى جلد اول از صفحهء 13 تا صفحهء 24 و تعليقه‌ها بر آن كتاب .