شناسان و فيلسوفان جاى داشتند . . . در نخستين سدهء عباسى ، يك نهضت علمى به وجود آمد . در دومين سده ، اين نهضت ، در اثر آشفتگى سياسى و سرگرمى حكمروايان به كارهاى خويش سست گشت . و بدينگونه دومين سدهء عباسى ، دورهء فترتى گرديد كه تنها بذرهاى علم و دانش كاشته شد ، تا در سومين سده ، بار داد و نهضت علمى آغاز گشت ، و حكومتهاى چندى از جمله بويهيان در ايران و عراق ، و سامانيان در تركستان و خراسان ، و زياريان در طبرستان ، و حمدانيان در حلب و موصل ، و فاطميان در مصر ، به كمك علم و دانش به پا خاستند ، و عصر طلايى علم اسلام را به وجود آوردند ، و دائرة المعارفهايى ظهور كرد ، و مفاتيح العلوم خوارزمى ( م - 387 ) پس از احصاء العلوم فارابى ( م - 339 ) نوشته شد . و به گفتهء صاحب « مفتاح السّعادة » ، علوم انشعاب يافت و رشته‌هاى آن از سيصد رشته افزون گرديد . . . و پس از اين است كه در خاور و باختر ممالك اسلام ، مراكز علم و دانش درست مىشود . و در بيرون بغداد ، اطبا و فلاسفه و ستاره شناسان و مهندسان و عقايد شناسان و منطق دانان و فقيهان و حقوقدانان و لغت - نويسان و محدثان و مورخان و جز آنان طلوع مىكنند [ 1 ] اينها در قلمرو دانش بود و گستردن تمدن اسلامى ، و خود

--> [ 1 ] . « تاريخ آداب اللغة » ، ج 2 / 220 - 232 .