مذهب درگير و متعهد تشيع نه . و بدينگونه امامت و خلافت پيامبر را بدل كردند به سلطنت و امارت ، و مسجد را به دار الخلافه . اين موضوع كه بدين كوتاهى گفته شد ، بحثى عميق و طولانى لازم دارد ، كه از مجال اين مقال بيرون است . و در اينجا غرض اشاره‌اى است . پس سدهء چهارم اسلام ، اگر چه سدهء گسترش علوم و نقطهء اعتلاى تمدن اسلامى بود ، بخصوص در قلمرو علم ، ليكن از نظر مقاصد اصيل اسلام و بويژه ايجاد يك وحدت انديشه‌اى و يك جامعهء سره و برخوردار و يك امت جهانى - آنگونه كه منظور اسلام بود - اثرى نداشت . . . در تاريخ علوم و تمدن جهان ، مىخوانيم كه بسيارى از مواريث اسلام در ظهور تمدن كنونى انسانى و بلوغ دانشهاى بشرى مؤثر بوده است . اين درست است ، و بلكه مطلب بالاتر از اينهاست ، يعنى تمدن امروز و علوم جديد بشرى مرهون اسلام و فرهنگ اسلام است [ 1 ] . ليكن چرا خود مسلمين بدين پيروزيهاى علمى و سياسى و نظامى و حكومتى نرسيدند ، و به تسخير جهان موفق نگشتند ؟ براى اينكه آن نبوغها و عظمتها كه آن مواريث را آفريد ، مورد تهاجم قرار گرفت ، تهاجمهاى خائنانه و تعبيه شده ، تا نتوانند در خط مستقيم پيشرفت و هماهنگى گام بردارند و به پيش تازند . اين كار به وسيلهء ايادى گوناگون انجام يافت : خوديهاى خائن ، يا خام و غافل ، يا بى خبر و كوته انديش ،

--> [ 1 ] . به كتاب « دانش مسلمين » و مآخذ آن رجوع شود .