و بيگانگان طرار و مغرض . اين تهاجم كه ياد شد يعنى : ايجاد اختلافات فكرى و درگيريهاى اعتقادى ، و دامن زدن به آنها و ايجاد گروهها و فرقه‌ها ، چنان گسترش يافت كه مسلمانان به جاى ادامه دادن به پيشتازيها به عقب‌روى و انحطاط سوق داده شدند . 8 - علم در دربارها در اينجا ، به منظور نزديك شدن بيشتر به شناختى از شيخ مفيد ، مصلح بزرگ اسلامى ، كمى به زمانبنديهاى تاريخى اسلام ، كه به وسيلهء برخى از مورخان انجام يافته است ، و سپس اوضاع آن قرن ، و دخالت دربارها در ترويج علوم و افكار ، مىنگريم : جرجى زيدان ، دوران خلافت عباسى را ( از سال 132 ه . ق تا سال 656 ه . ق ) ، چهار بخش كرده است ، كه ما هر بخش را « دوره » تعبير كرديم . دورهء اول ، سدهء نخستين ( 132 - 232 ) دورهء دوم ، سدهء دوم ( 232 - 334 ) ، يعنى از آغاز خلافت متوكل عباسى ، تا آمدن دولت بويهيان . دورهء سوم ( 334 - 447 ) ، يعنى از استقرار دولت بويهيان ، تا ورود سلجوقيان به بغداد . دورهء چهارم ( 447 - 656 ) ، از ورود سلجوقيان به بغداد ، تا سقوط بغداد به دست مغول . [ 1 ]

--> [ 1 ] . « تاريخ آداب اللغة العربية » ، ج 2 / 17 و 153 و 220 . تقسيم ديگرى