ساختن مرد از ازدواج با زنى بوسيله‌ى مقاربت فرزند آن مرد با آن زن و نيز ممكن است تقلّب در قانون و لو بحسب واقع تقلّب نباشد و براى گريز از يك گرفتارى صورت گيرد در عين حال مؤثر واقع نشود مثل آنكه زن فاسد و نااهلى را در مرض موت طلاق دهد كه اگرچه ضرورى بوده است امّا مانع از ارث نخواهد شد . و آنچه تا اين‌جا بيان شد بحثى بود كلّى ، و نتيجه گرفتيم كه تقلّب در قانون حرام است مگر دليلى بر عدم حرمت اقامه شود ، و نيز تقلّب در قانون تأثير ندارد مگر دليلى از خارج بر تأثير بدست آيد ، و چاره‌جويى و يافتن راه گريز ، يعنى فرار از قانون بجت تنگنا و مضيقه‌يى كه پيش آمده جايز بلكه پسنديده است ، مگر دليلى بر عدم تأثير داشته باشيم . اينك مطلبى را كه بايد بررسى كنيم و در واقع آنچه تا اينجا بيان شد پايه‌يى براى بررسى آن بود ، اين است كه آيا در مورد ربا مىتوان تقلّب و حيله به كار برد يا خير ؟ آنچه به نظر مىرسد آنست كه تقلّب در باب ربا نه فقط تأثير ندارد بلكه بايد گفت حرام است ، بنابراين اگر مقصود خود يعنى رباخوارى را بطور آشكار انجام دهد زشتى آن كمتر است ، زيرا در اين صورت فقط مرتكب يك حرام شده است ولى با تقلّب در قانون ربا دو حرام را مرتكب شده است يكى ربا و ديگرى تقلّب كه يكنوع مكر در قانون و خدعه در دين است . شايد به همين جهت باشد كه تقلّب در قانون ربا نزد همه‌ى مردم از رباخوارى آشكار زشتتر است . خلاصه آنكه تقلّب حرام است و تأثير ندارد ، و قسمتى از ادّله‌ى آن ذكر شد ، اينك به برخى ديگر از استدلالها توجه كنيد :