وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا - اى دينا و سبيلا الى التّوفيق . روايت كنند كه مصطفى ( ص ) مثل زد مؤمن را و منافق و كافر را ، گفت : مثل ايشان چون سه كس است كه جايى ميروند و جويى پيش آيد ايشان را ، و لا بد گذاره ميبايد كرد . مؤمن در پيش ايستد و جوى باز برد و گذاره كند . منافق از پس وى در رود ، چون بميان جوى رسد ، كافر او را ميخواند كه باز گرد كه بر تو از هلاك ميترسم ، و مؤمن او را ميخواند و ميگويد : بشتاب كه دستكارى و راحت ايدر است . آن منافق در ميان هر دو متردّد بماند ، نه باز گردد و نه فراتر شود ، تا ناگاه خشك رودى در آيد ، و وى را ببرد و هلاك كند . اينست مثل منافق ، پيوسته در شكّ و شبهت و تهمت است ، تا ناگاه مرگ او را فرو گيرد ، و در آن شكّ و شبهت بميرد . و عن ابن عمر انّ رسول اللَّه ( ص ) قال : « انّما مثل المنافق مثل الشاة الغائرة بين الغنمين ، تفرّ الى هذه مرّة و الى هذه مرّة لا تدرى ايّهما تتّبع » . پس ربّ العالمين مؤمنانرا نهى كرد از آنچه منافقان ميكردند از موالات يهود ، گفت : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ - اين خطاب با انصار است ، و اين كافران جهودان قريظه و نضيراند . ميگويد با ايشان موالات مكنيد . أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً - اى : حجّة و عذرا مبينا . اين حجّت آشكارا آنست كه گفت : وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ . هر كه پس از نزول اين آيت با دشمنان خداى موالات گرفت ، بر خويشتن درست كرد كه از ايشانم ، آن حجّت آشكارا نيست : إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ - فى الدّرك به سكون را قراءت كوفى است . باقى بفتح « را » خوانند . و درك و درك دو لغت است ، چون نهر و نهر و قصّ و قصص و سطر و سطر و نشر و نشر . و درك پايه‌اى بود منحدر را ، و درجه پايه‌اى بود صاعد را ، دوزخ