و ميان كافران بود باطل كرد . پس چون آيت سيف آمد إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ منسوخ گشت ، يقال وصل فلان الى فلان ، و اتّصل به ، اى انتسب اليه . أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ - يعنى : قد حصرت صدورهم ، اى كرهت و ضاقت . اين باز قومىاند كه به مصطفى ( ص ) آمدند بهجرت ، نه بر نيّت تصديق ، خواستند كه وى را از خويش باز دارند ، و خويشتن را از وى آمن كنند ، و با قوم خويش شند « 1 » با سر كفر خويش ، كه با شما نمىتاوند « 2 » كه كشتن كنند ، و نمىخواهند كه با قوم خويش كشتن كنند . گفته‌اند كه بنى مدلج‌اند و بنى خزيمه كه از رسول خدا ( ص ) عهد داشتند . وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ - اين منّت است كه ربّ العالمين بر مؤمنان مينهد ، و ميگويد : آن ضيق صدر ايشان و بازماندن از قتال شما ، آن ترسى است كه اللَّه در دل ايشان او كند « 3 » ، تا بأس معاهدان از مسلمانان باز دارد ، و اگر اللَّه دل ايشان در قتال شما قوى كرديد « 4 » ، ايشان با شما كشتن كردنديد « 5 » . فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ - اين اعتزال درين موضع ترك قتال است . ميگويد : اگر از كشتن باز ايستند و طلب آشتى كنند ، شما را و ايشان دستى و راهى نه . اين آيت هم منسوخ است بآيت سيف . سبيل در قرآن بر دوازده وجه آيد : يكى بمعنى طاعت چنان كه در سورة البقره است : مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ اى فى طاعة اللَّه . همانست كه جاى ديگر گفت : وَ أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ . جاى ديگر : الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ اى فى طاعة اللَّه . وجه دوم بمعنى بلاغ است ، چنان كه در آل عمران گفت : مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا اى بلاغا . وجه سيوم بمعنى مخرج است ، چنان كه در بنى اسرائيل گفت : انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا يعنى مخرجا . و مثل اين در

--> ( 1 ) - نسخهء ج : شوند . ( 2 ) - با شما برنميآيند ( 3 ) - نسخهء ج : افكند . ( 4 ، 5 ) - نسخهء ج : قوى كردى . . . كشتن كردندى . )