آيت مضمر است . « غزّى » جمع غازى است ، فعّل من الغزو . گفتند اگر ايشان بيرون نشدندى به سفر ، نمردندى ، و ايشان را در غزو نكشتندى ، و اين سخن از ايشان تكذيب قدر است . ربّ العالمين گفت : لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ - اى ليجعل ظنّهم انّهم : لو لم يحضروا الحرب لا ندفع القتل عنهم ، حسرة فى قلوبهم . اين به آن كرد تا ايشان ظن برند كه : اگر بقتال و حرب نشدندى ايشان را نكشتندى ، و اين ظن در دل ايشان حسرت و دريغ فرو آورد ، و رنجورى بيفزود « 1 » . اللَّه تعالى مؤمنان را ازين گفت نهى فرمود ، تا آن حسرت در دل ايشان نبود چنان كه در دل منافقان . آن گه خبر داد كه : موت و حيات در قدرت اللَّه است و بمشيّت اوست ، آن را وقتى است معين . و هنگامى نامزد كرده گفت : وَ اللَّهُ يُحْيِي وَ يُمِيتُ - خداى است كه زنده ميدارد نه مقام و زيركى ، و اوست كه مىميراند نه سفر و دليرى . چون فراز آيد در سفر و در حضر بنگردد و آن را مردى نبود . قال النبى ( ص ) : « مثّل للانسان الأجل و الأمل . فمثل الاجل خلفه و الأمل امامه ، فبينما هو يؤمّل امامه ، اذ أتاه اجله فاختجله » . قوله : وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ - اگر بيا خوانى قراءت مكى و حمزه و كسايى است با الذين كفروا شود . و اگر بتا مخاطبه خوانى قراءت باقى است با يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شود . قوله تعالى : وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ . . . الى آخر الآيتين - نافع و اكثر اهل كوفه « متنا و متم » و هر چه ازين باب آيد بكسر ميم خوانند . و باقى بضم ميم خوانند . ايشان كه بكسر خوانند فعل « مات ، يمات ، متّ » نهند چنان كه « خاف ، يخاف ، خفت » و « هاب ، يهاب ، هبت » . و ايشان كه بضم خوانند فعل آن « مات ، يموت » نهند چنان كه كان يكون ، قال يقول .

--> ( 1 ) - نسخه : بيفزايد . )