بود ندهد ، چون لؤلؤ نفيس و كنيزك آبستن ، و كنيزك نيكو با فرزند بهم ، و هر چند بر اين اصول تفريعات بسيارست ، اما شرط ما اختصارست . و آنچه در معاملات مهم است بدان اشارتى كرده شد ، اگر كسى را زيادتى شرح بايد ، بكتب فقه نشان بايد داد . يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ - تداين و مداينة با يكديگر افام دادن و ستدن است ، ادان يدين ، افام داد ، ادان يدان افام ستد . بعد از آنك تداينتم گفته بود « بدين » در افزود تا گمان نيفتد كه اين تداين بمعنى - مجازاة - است ، بل كه بمعنى معاطات است افام دادن و ستدن . فاكتبوه يعنى الدّين الى ذلك الاجل . خلافست ميان علما كه اين امر وجوب است يا امر تخير و اباحت . قومى گفتند كه امر وجوب است ، و اين نبشتن فرض است ، و همچنين اشهاد گفتند كه فرض است ، چنانك اللَّه گفت : وَ أَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ و دليل قول وجوب از خبر آنست كه رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلم گفت « ثلاثة يدعون اللَّه فلا يستجاب لهم . رجل كان له دين فلم يشهد ، و رجل اعطى سفيها مالا و قد قال تعالى : وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ و رجل كانت عنده امرأة سيئة الخلق فلم يطلّقها » و قول بيشترين مفسران آنست كه اين در ابتداء اسلام فرض بود پس منسوخ شد ، به آنچه گفت : فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ اما امروز حكم اين كتابت و اشهاد در انواع بياعات بر استحباب است نه بر وجوب ، اگر خواهد كند و اگر خواهد نه . وَ لْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ - اى بين البايع و المشترى و المستدين و المدين كاتِبٌ بِالْعَدْلِ اى بالحق و الانصاف ، لا يزيد فى المال و الاجل و لا ينقص منهما وَ لا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ ضحاك گفت - در ابتداء اسلام بر دبير واجب بود اين نبشتن چون از وى در خواستنديد ، و همچنين بر گواه واجب بود ، پس منسوخ شد به آنچه گفت وَ لا يُضَارَّ كاتِبٌ وَ لا شَهِيدٌ ميگويد وَ لا يَأْبَ كاتِبٌ مبادا كه سرباز زند