الارض قسطا و عدلا كما ملئت ظلما و جورا » . عطا و عبد الرحمن بن زيد گفتند - اين آيت بشأن مشركان مكه آمد ، و - بمساجد اللَّه - مسجد حرام مىخواهد ، مشركان مصطفى را از حج و عبادت در آن مسجد بازداشتند ، و مسجد را چون متعبد از آن باز دارند و در آن ذكر اللَّه نرود خراب گويند ، به اين معنى گفت « و سعى فى خرابها » - پس چون مكه گشاده شد و كافران مقهور ، رب العالمين گفت : أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ - كافران را نيست كه در آن شوند از ترس مسلمانان و بيم قتل ، و مصطفى ع روز فتح منادى را فرمود تا ندا كرد كه « الا لا يحجن بعد هذا العام مشرك و لا يطوفن بالبيت عريان . » . قوله تعالى - وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ - الآية . . . ابن عباس گفت - جماعتى از ياران رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم بسفرى بودند ، و ميغ برآمد و قبله بريشان مشتبه شد ، هر كس باجتهاد روى بجانبى فرا داد و نماز كرد پس چون ميغ باز شد بدانستند كه هيچ يك روى به قبله نداشتند ، پيش رسول خداى آمدند و قصه باز گفتند ، در حال اين آيت آمد ، و اين پيش از آن بود كه آيت تحويل قبله با كعبه آمد ، و پس از آنكه آيت تحويل آمد اين منسوخ شد . عكرمه گفت اين آيت خود در تحويل قبله است ميگويد هر جا كه روى فرا دهيد نماز را در سفر و در حضر روى به آن جانب دهيد كه اللَّه شما را بر آن گردانيد يعنى كعبه « فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ » اى جهة الّتى وجّهكم اليها . ابن عمر گفت اين آيت نماز تطوع را آمده است در سفر ، يصلّى حيث ما توجهت به راحلته - و گفته‌اند - اين جواب عيبگويان است قبلهء حق را ، و طعنه گويان در مسلمانان در گردانيدن روى از قبلهء شامى بقبلهء تهامى ، كه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و مسلمانان چون در مدينه آمدند شانزده ماه نماز به بيت المقدس ميكردند روى به مغرب داشتند بسوى شام ، و كعبه از پس پشت ، و رسول خداى در دل ميداشت آرزوى آنك روى بكعبه داشتى ، قبلهء ابراهيم . چون رب العالمين پس از شانزده ماه روى وى بكعبه گردانيد ، بر