عبد الله الأنصاري الهروي ( خواجه عبد الله الأنصاري )
309
كشف الأسرار وعدة الأبرار ( تفسير خواجه عبد الله انصارى ) ( فارسى )
بيشتر ايشان نادانند ، اين نسخ ما مىفرمائيم و هر چه منسوخ كنيم از آن كنيم تا ديگرى به از آن آريم ، يا بارى هم چنان بسزاى هنگام يا بسزاى جاى يا بسزاى مرد . مذهب اهل حق آنست كه نسخ در قرآن و در سنت هر دو روان است و روا كه قرآن به قرآن منسوخ گردد و همچنين قرآن بسنّت و سنّت بسنّت منسوخ گردد ، و سنت به قرآن ، اين همه حق است و شرع بدان آمده ، و جهودان با مسلمانان خلاف كردند گفتند - نسخ نه رواست ، كه نسخ آنست كه پوشيده بداند و نادانسته دريابد ، و آنچه دانست و از پيش فاحكم كرد بر دارد ، تا آنچه بهتر است و اكنون دريافته و دانسته بجاى آن نهد ، و اين بر آفريدگار روا نيست . جواب اهل حق آنست كه بر آفريدگار هيچيز پوشيده نيست و هرگز نبود ، و چون پوشيده شود و همه آفريدهء اوست ! و چون نداند و همه صنع اوست ! أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ پس معنى - نسخ - آنست كه رب العالمين فرمان ميدهد بنده را ، و خود داند كه آن فرمان و آن حكم پس از روزگارى از بنده بردارد ، هر چند كه بنده نداند ، و آن را بدلى نهد كه مصلحت بنده در آن بود ، و استقامت كار وى در آن بسته ، پس آن كند كه خود دانست كه چنان كند ، و باشد كه از تخفيف بتشديد برد ، و باشد كه از تشديد بتخفيف ، چنانك لايق حال بنده بود و سزاى وقت . و در عهد مصطفى صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم مسلمانان را حاجت بنسخ قرآن از آن وجه بود كه ايام ايشان مختلف بود ، از حال به حال ميگشت ، يكى حكم بسزاى وقت بود و بار ديگر بسزاى وقتى ديگر ، آن را ميگردانيد بسزاى وقتها و لايق حالها . و بدانك نسخ - در قرآن از سه گونه است : - يكى آنك هم خط منسوخ است و هم حكم ، دوم آنك خط منسوخ است و حكم نه ، سوم آنك حكم منسوخ است و خط نه . اما آنك خط و حكم هر دو منسوخ است آنست كه مصطفى صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم گفت - دوش سورتى از قرآن ميخواندم چند آيت از آن بر من فراموش كردند ، بدانستم كه آن را برگرفتند از زمين ، و كذلك روى عن انس بن مالك - قال : كنا نقرأ على عهد رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم سورة فعدلها بسورة التوبة ، ما احفظ منها غير آية واحدة و هى - « لو انّ لابن آدم واديين من ذهب لابتغى اليهما ثالثا ، و لو انّ له ثالثا لابتغى اليه رابعا ، و لا يملأ جوف ابن آدم الّا التراب و يتوب اللَّه على من