ديگر يا نرسيده و يا بطريق معتبر نرسيده بود كه بدين ترتيب فاقد حجت بوده و به آن عمل نشده . البته مىشود عامل سومى را نيز مد نظر قرار داد . و نبايد آن را ناديده گرفت . و آن عواطف و احساسات بشرى دانشمندان با در نظرداشت عوامل سياسى و اجتماعى آن زمان بوده است . دانشمندان مستنبط ما غالبا آدمهاى عادى بوده‌اند . منتهى داراى علم و محبت به اسلام . ولى نبايد آنها را صددرصد از عواطف و احساسات انسانى بدور پنداشت . كه غلو و مبالغه آدم را از راه حقيقت گمراه ميسازد . آرى ! علت بوجود آمدن مذاهب متعدد همين اختلاف فكرى در استنباط از قرآن و سنت بضميمه احساسات جمعى از اينان در شرايط سياسى و اجتماعى آن زمان بوده است ، كه نبايد آن را غير طبيعى و حتى قابل تعجب شمرد . زيرا اين دو پديده ( تفاوت فكرى و احساسات و تأثير محيط ) در زندگانى بشر بوده و باقى خواهد ماند . و حتى از لازمه لا ينفك طبيعت ، بشر غير معصوم مىباشد . ولى آنچه درد سر را زياد نموده و حتى عامل خونريزى و بدبختى