گرديده مداخله دو امر ديگر بود : اول تعصّبات خشك و احمقانه عوام و رهبران كم‌سواد مذهبى بنام ملا و عالم و پيرو و مرشد و . . . كه اختلافات جزئى مذهبى را بزرگ و سبب عداوت و بدبينى و حتى جنگ‌هاى داخلى قرار داده و روزگار مسلمانان را به تباهى كشاندند . البته تعصب اگر به معناى محبت به مذهب باشد عيبى ندارد و قابل جلوگيرى هم نيست . ولى اگر به معناى عداوت با مذاهب ديگر باشد خطرناك مىشود . و سبب اين تعصب دو چيز است ، يكى جهالت يا كم علمى و ديگرى استفاده‌جويى و مطرح ساختن نفس و حاكميّت بر عوام بىخبر و غافل . دوم مداخله كشورهاى بزرگ به منظور استعمار و استثمار و تضعيف صف داخلى ملت‌ها . و استفاده از اختلافات مذهبى بهترين راه تجربه شده است و حتّى خودحكومتها نيز گاهى براى تحكيم قدرت خود از همين روش استفاده مىكنند و مذهب را در استخدام سياست قرار مىدهند أسف‌بارتر اينكه اين دو امر ( تعصبات و مداخله دولتها ) تنها به بيان