اجتماعى است كه در افغانستان رشد كرده است ، علماى دينى فرهنگ اسلامى را بيان مىكنند ؛ ولى مردم براى انجام عملى آن آمادگى ندارند ، فرهنگ بىگانه در روح و روان آنان تأثير گذاشته و به تبليغات دينى گوش نمىدهند . به هرصورت ، قانون عمومى دين همين است كه كسى به‌گمان عمل نكند . اين قانون يكى از افتخارات مسلمانان است . منظورم مسلمانان متدين و آگاه مىباشد نه مسلمانان غافل و از همه چيز بىخبر ! اين قانون اكنون نه تنها در بين مسلمانان ، بلكه در بين تمام بشريت مشهور است ، كسى به گمان متهم نمىشود ، بر هيچ كسى جرم ثابت نمىشود . مگر با دليل و برهان ، حتى در فرض شك ، يعنى در حد گمان و شك ، كسى را نمىتوان متهم كرد ، حتى اگر مجرم هم باشد . بايد براى اثبات جرم اقامه دليل شود ، اگر اقامه دليل نشود ، به‌گمان و شك ، جرم بركسى ثابت نمىشود ؛ زيرا جرم بايد به صورت قطعى ثابت شود نه به گمان . دين مقدس اسلام ، در تمام موارد از خود حدود دارد ؛ ولى حدود اسلام بر فرض گمان ( ظن ) و شك بركسى جارى نمىشود . ضررهاى بدگمانى در حديثى نقل شده است : « الحدود تدرأ الحدود بالشبهات » مجازات حدود شرعى در فرض شبهه و عدم علم بجرم ثابت نمىشود ، فقها به همين قاعده عمل كرده‌اند كه تا شبهه دفع نشود و قضيه به‌طورى قطعى ثابت نشود ، كسى نمىتواند حدود را جارى كند . يا علم وجدانى براى انسان پيداشود يا علم تعبدى ، مثل بينه و اقرار يا امثال آن‌ها . قرآن به ما امر مىكند كه به گمان خود عمل نكنيد . بسيارى از