عذر شمرده نمىشود ، شيطان انسان را وسوسه مىكند ؛ اگر كسى قبول كرد ، شيطان او را همراهى مىكند ؛ اگر قبول نكرد ، شيطان دنبال او را رها مىكند ، شيطان مىداند كه زورش به او نمىرسد . شيطان در روز قيامت خطاب به مردم مىگويد : « فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ » مردم مرا بدون جهت متهم نكنيد ، تقصير از خود شما است ، من هيچ‌گونه سلطنتى برشما نداشتم ، اختيار به دست خود شما بود ، چرا به وسوسه من عمل كرديد ، خود شما گمراه شديد ، دروغ مىگوييد كه شيطان ما را گمراه كرد ، من به شما هيچ‌گونه احاطه و سلطه‌اى نداشتم ، نفس اماره شما را گمراه كرد ، هوس‌هاى نفسانى و شهوانى شما را گمراه كرد ؛ اگر از هوس‌هاى خود اطاعت نمىكرديد ، من كارى نمىتوانستم . شما از هواهاى نفسانى خود اطاعت كرديد و من هم به اين كار شما را تشويق كردم . غرايز شما را به طغيان و سركشى وا داشت . به موعظه علماى دينى گوش نداديد ، در پاى منابر ننشستيد ، هميشه به دنبال لهو و لعب بوديد ، خود شما گمراه شديد ، حالا كه موقع جزاى عمل شده است مرا متهم مىكنيد ، نه ، مرا متهم نكنيد ، خود تان را متهم كنيد ، غرايز مهار نشده خود را متهم كنيد . بهانه گيرى شيطان شيطان در روز قيامت از مردم ناراحت است و آنان را به بهانه‌گيرى متهم مىكند ، در حالىكه خود او هم بهانه گرفت ، وقتى از طرف خدا امر شد كه آدم را سجده كنيد ! « فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ « تمام ملائكه‌ها به مقام حضرت آدم احترام كردند و سر به سجده فرو بردند « إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ » مگر شيطان كه تكبر به خرج داد و از جمله كافرين گرديد . « قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ