السيد محمد حسين الطهراني

57

سر الفتوح ناظر بر پرواز روح (ضميمه فقهاى حكيم) (فارسى)

و بعضى ديگر از مخالفين فلسفه ، إشكال را بدين قسم مطرح مىكنند كه : بهترين دليل بر بطلان فلسفه اختلاف آراء و تفاوت أنظار آنهاست ، زيرا در هر يك از آن مسائل مىبينيم كه با هم اختلاف دارند ؛ و چون حقائق پيوسته ثابت اند و قابل تغيير نيستند بنابراين از اين اختلاف پى به بطلان أنظار و آراء آنها مىبريم . پاسخ اين إشكال واضح است : زيرا اين اختلاف انحصار به فلسفه ندارد ، در هر يك از شعب علوم ، از علوم طبيعيّه و طبّ و هيئت و علوم شرعيّه چون تفسير و فقه ، اين اختلاف به نحو شگفت آورى وجود دارد . و اختلاف بين دو قول ، دليل بر بطلان هر دو قول نيست . زيرا إلهيّون با طبيعيّون هم در وجود خدا و عدم وجود خدا ، و در معاد و عدم معاد ، و در تجرّد و عدم تجرّد ، و بسيارى از مسائل اختلاف دارند . و از مجرّد اختلاف نمىتوان آن علم را به كلّى كنار زد ، بلكه بايد با بحث و تنقيد و جرح و تحليل حقّ را از باطل متمايز ساخت . البتّه فلسفه هم مانند سائر علوم حركت تكاملى دارد ، و در اثر بحث‌ها رو به كمال مىرود ، كما اينكه در سائر علوم نيز مطلب از اين قرار است . اگر روزى ديديم فيروزه‌اى با سنگ آبى رنگ مشتبه شده و در تاريكى افتاده است ، نمىتوان از هر دو صرف نظر كرد ؛ بلكه بايد با كنجكاوى هر چه تمام‌تر فيروزه را شناخت و از آن براى زينت