بسيار ديده شده است كه عاشقى متّصف به اوصاف محبوب شده است گرچه از اختيار او خارج بوده است ، يا در هنگام مرض و ابتلاء معشوق ، او نيز مريض و مبتلى گرديده است در حالى كه أصلًا از مرض و ابتلاء معشوق خبرى نداشته است . بسيارى از علوم و ادراكات محبوب خود به خود در نفس محبّ پيدا مىشود . محبّ بدون رابطهء مادّى و حسّى از امور محبوب اطّلاع پيدا مىكند و با او در پنهانى گفت و شنود دارد و از گزارشات و جريانات او مو به مو خبردار ميگردد . و از اين بالاتر صفات محبوب در حبيب طلوع مىكند ؛ ممكن است شخصى مبتلى به صفات رذيله مانند حسد ، بخل ، حبّ مال و شَرَه و غيره باشد ، و چون عشق به معشوقى ورزيده كه در او صفت ايثار و گذشت و عفّت بوده است ، او نيز خواه ناخواه متّصف به عفّت و ايثار شده است . عشق به بىحيا عاشق با كمى حيا را بىحيا گرداند و عشق به باحيا عاشق بىحيا را باحيا كند . محبّت به شخص مالدوست شخص مُنفق را حريص و محبّت به منفق شخص حريص را منفق گرداند . عشق به عالم و دانشمندى خاص ، علوم و ادراكات او را بطور اجمال ، و بالاتر آنكه بطور تفصيل در نفس عاشق جلوه‌گر كند . و محبّت شديد به بعضى از طوائف جهّال مانند بعضى از طبقات نِسوان ، دانشمندان ورزيده را كودن و جاهل گرداند . بارى ، اثر عشق و محبّت و طلوع آثار و صفات محبوب به سبب جاذبهء روحى محبّ در نفس او بسيار مشهود و روشن است . در اين باب سيَر و تواريخ داستانها آورده‌اند و كم و بيش براى خودِ أفرادى كه دچار محبّت شده‌اند واضح و روشن است . چون اين مقدّمه واضح شد ميگوئيم كه : اگر كسى محبّت به شخص ستمگر و ظالمى داشته باشد گرچه او خود نيز مايل به ستم و تجاوز نباشد ، ولى