تَحْليلُ الشُّبْهَةِ ، فَذَلِكَ مَوْكولٌ إلَى الطَّبيعيّينَ مِنَ الْفَلاسِفَة . گويد : ( ( از أبو سعيد سجزى ، اسطرلابى بسيط ديدم كه : از شمالى و جنوبى مركّب نبود ؛ و آن را زورقى ناميدى . آن عمل مرا زياده پسند افتاد ؛ وى را بسيار تحسين كردم . چه آن را بر اصلى قرار داده بود قائم به ذات . بنيان آن عمل و مدار آن صنعت ، بنا بر عقيدت مردمى بوده است كه ارض را متحرّك دانسته ، و حركت شبانه روزى را به فلك منسوب ندانسته‌اند . قسم با جان خود كه آن عقيدت شبهه ايست كه تحليلش در نهايت دشوارى است ، و قولى است كه رفع و ابطالش در كمال صعوبت است . مهندسين و علماء هيئت كه اعتماد و استناد ايشان بر خطوط مساحيّه است ، در نقض آن شبهت و ردّ آن عقيدت ، بسى ناچيز و تهى دست باشند . هرگز دفع آن شبهه را اقامت برهان و تقرير دليلى نتوانند نمود . و اين معنى مايهء طعن ايشان نشود ، زيرا كه حركت مرئيّه را چه از ارض دانند و چه از سَما شناسند ، در هر حال به صناعت ايشان زيانى نرساند . و اگر دفع شبهت در حيّز امكان آيد و در آن باب ياراى دم زدن باشد ، به افكار و انظار طبيعيّين فلاسفه منوط است . ) ) » « 1 » ابو ريحان در كتاب « تحقيق ما للهند » نيز راجع به مشكل حركت زمين بحث كرده است . « 2 » استخراج جَيب ( سينوس ) يك درجه ، از اكتشافات أبو ريحان است « استخراج جَيب يك درجه : استخراج جيب ( سينوس ) يك درجه از مسائل عالى رياضى است كه علماى پيش از ابو ريحان به كشف آن توفيق نيافته بودند

--> ( 1 ) « نامهء دانشوران ناصرى » ج 1 ، ص 77 ( 2 ) « تحقيق ما للهند » ص 138 ( بنا به نقل مقدّمهء كتاب « التّفهيم » ص 123 )