خداست . و ازاين‌روست كه از كارهاى خدا مؤاخذه و پرسش نمىشود ؛ و از كارهاى مردم مؤاخذه و پرسش مىشود . لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ . « 1 » فعل غير خدا با حقّ است و مصاحب حقّ است زمانى كه حقّ باشد ؛ و امّا فعل خدا وجودى است كه حقّ غير از صورت علميّهء آن چيز دگرى نيست . » انتهى . « 2 » اينك كه دانستيم : منطق قرآن كريم حقّيّت وجود خارج و واقعيّت آنست ؛ و آن با وحدت و بساطتش و با عدم تناهى و ابديّتش عين حقّ است ؛ و تمام آيات اعمّ از آفاقيّه و انفسيّه ، مظاهر و مجالى وى هستند ؛ و هر كدام به نوبهء خود و در حدود سعهء خود ، آن واقعيّت و حقيقت را نشان مىدهند ؛ حال بايد بدانيم : آياتى كه در قرآن از اين نشانه‌هاى آفاقى و انفسى گفتگو دارند كدامند ؟ آيات آفاقيّه به معناى موجودات خارجيّه و اشيائى است كه بيرون از ذات انسان است . آيات انفسيّه به معناى مظاهر و ظهورات نفس ، و صفات و ملكات و اخلاق و اعمالى است كه بواسطهء نفس است ؛ و همگى اينها راجع به نفس انسانى بوده ، و در برابر و مقابل آيات آفاقيّه قرار دارند . تفكّر در آيات آفاقيّه همين طريقهء مشاهده و تجربه و توجّه به طبيعت و استوار نمودن استدلالهاى نظرى و فكرى بر محسوسات و اشياء خارجى است كه امروزه در مكاتب دنيا بازارش گرم است ؛ و پديدآورندهء آن را امثال بيكن و كانت و دكارت ميدانند كه چرخ تحقيق و علوم بشرى را در راه تجربه و

--> ( 1 ) آيه 23 ، از سورهء 21 : الأنبياء ( 2 ) « الميزان فى تفسير القرءان » ج 3 ، ص 232 و 233