مشاهده كشانده‌اند . [ دعوت قرآن به تفكّر در اشياء خارج ، و مصنوعات خداوند ] ولى حقّا قرآن مجيد علمدار اين فتح و پرچمدار اين نصيب است كه در چهارده قرن پيش از ما ، با آيات بسيارى انسان را وادار به تفكّر در امور خارج مىنمايد ؛ مانند توالى و پى در آمدن و تفاوت مقدار شب و روز ، و گردش زمين و آسمان ، و روئيدن درختان و ميوه‌ها و نباتات ، و سيراب شدن آنها از آب واحد ، و نر و ماده بودن جميع امور طبيعى و مادّى ، و مطالعه در وزش بادها ، و حركت ابرها ، و آمدن باران و تگرگ ، و پيدايش صاعقه و رعد و برق ، و اختلاف شكل ماه در ليالى مختلفه ، و تكوّن جنين ، و تكامل آن به صورت و شكل انسان كامل ذىروح ، و اختلاف و تنوّع كوهها ، و سير كشتىهاى با دكل در ميان آبها ، و پرواز پرندگان و طيورى كه در موقع پرواز بال‌هاى خود را جمع مىكنند و باز مىكنند و يا پيوسته با بالهاى باز و گسترده پرواز مىنمايند ، و اختلاف مزهء آبها ، و خلقت زنان ، و آرامش مردان بواسطهء آنان ، و بحث از خواب و بيدارى ، و مرگ و حيات ، و بسيارى از مسائل ديگر كه يك قسمت عمدهء از قرآن را تشكيل مىدهد . با اين تفاوت كه دانشمندان امروز فقط به جنبهء مادّى و طبيعى و روابط حسّى آن نظر دارند ، امّا قرآن از اين بمراتب بالاتر و راقىتر ، امر به مشاهده و ملاحظهء اين امور از جهت ربط و ارتباط محض به خالق عليم حكيم قادر متعال مىنمايد ؛ و تمام اين موجودات كثيره را آئينه‌هاى مختلف جمال واحد حىّ ازلى و ابدى معرّفى مىكند ، و نور احديّت وى را در تمام شبكه‌هاى عالم امكان توسعه و گسترش مىدهد . لذا مىبينيم آن طرز تفكّر قرآنى ، مردمى عالم و دانشمندانى موحّد و خداشناس در امور تجربى و طبيعى تربيت كرد كه قرون متماديه بشر را در سايهء آرامش خيال و فكر ، و سكون خاطر ، و تأمين عدالت اجتماعى ، و بهره‌بردارى