و حكم است براى آنكه با آن قضاوت نمايد . ) بارى برنامهء قرآن بهترين برنامه‌ها براى وصول به بهترين آئين‌هاست . و براى تحقق اين مدّعى بايد يكايك از قوانين ، و رسوم ، و آداب ، و عادات و أخلاق جامعه‌هاى قديم و جديد ، و ملل متمدّن ، و وحشى ، و أرباب مذاهب الهيّه ، و يا صاحبان آراء ما ديگرى و طبيعت‌گرائى را در نظر گرفت ؛ و سپس همان أدب و قانون و برنامهء آن مورد را با آنچه در قرآن كريم آمده است ، تطبيق كرد ؛ تا مزيّت و اشرفيّت حكم قرآنى در آن موضوع ، روشن شود . [ جزاى دشنام فقط دشنام است يا عفو از دشنام ] از باب مثال اگر شخص رعيّتى گرچه در پست‌ترين درجهء از عنوان باشد ؛ چنانچه به سلطان وقت و حاكم مطلق جسارتى كند ، مثلا او را سبّ و شتم كند ، و بر او لعنت بفرستد ؛ در قوانين متداوله به مجازات خاصّه از حبس ، و شكنجه ، و تبعيد ، و تازيانه ، و قتل او را محكوم مىكنند . ولى إسلام مىگويد : مسلمانان مانند دانه‌هاى شانه برابرند ؛ مزيّتى حاكم بر محكوم ، و راعى بر رعيّت ، و سلطان بر مرد مورد سلطنت و قدرت او ندارد . اگر كسى به حاكم وقت سيلى بنوازد ؛ او فقطّ حقّ قصاص ، يعنى نواختن سيلى ، آن هم به مقدارى كه سيلى خورده است ، دارد ؛ نه بيشتر ؛ و تازه اگر هم عفو كند بهتر است . وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ . « 1 » ( و اگر خواستيد پاداش عقوبت كسى را كه بر شما گزندى و عقوبتى وارد نموده است ، بدهيد ؛ بايد مانند همان عقوبتى باشد كه بر شما وارد شده است ؛ و سوگند كه اگر صبر كرده و شكيبائى پيش گيريد ، البتّه و البتّه براى شكيبايان ، صبر و شكيبائى ، مورد پسند و انتخاب است . ) ما مىبينيم در حكومت عدل إسلام ، عينا مطلب از همين قرار بوده است . و اين حكم راقى قرآنى به طور يكسان بر وضيع و شريف ، و غنّى و فقير ، و حاكم و

--> ( 1 ) آيهء 126 ، از سورهء 16 : نحل .