الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصَّين ، دنبال فنّ و صنعت برويد گرچه در چين باشد ، براى آنست كه در آن زمان چين مركز صنعت و اختراعات بوده و بخصوص اختراع ظروف چينى كه از چين بوده است ؛ و لذا پيغمبر خواسته است بفرمايد : إنسان براى طلب علم بايد مسافرت كند و لو برود به چين كه در آن زمان از أقصى نقاط متصوّره تا مدينهء منّوره بوده است . يعنى برويد دنبال علوم طبيعى ، تا چين هم كه شده باشد برويد و آنجا كسب علم كنيد ؛ و اين علوم را از آنجا فرا بگيريد و بياوريد ! » اين تفسير درست نيست ؛ و اصولًا بر مذاق إسلام و بر مذاق رواياتى كه دربارهء علم آمده ، منطبق نمىباشد . ما روايت كثيرى داريم كه در « غُرَر و دُرَر آمدى » وارد است ؛ و علّامهء طباطبائى رضوان الله تعالى عليه ، در « الميزان » بالمناسبه در بحث روائى نقل مىكنند كه : روايات كثيرى از أمير المؤمنين عليه السّلام وارد است كه فرموده‌اند : معرفت نفس أفضل علوم است . « 1 » از روايت مرويّهء در « مصباح الشّريعة » از أمير المؤمنين عليه السّلام استفاده مىشود كه : مراد از اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَو بِالصِّين ، علم مَعْرِفَةُ النَّفْس است « 2 » و چون در آن زمان ، چين نقطهء خيلى دورى بوده و رفتن به آن مشكل بوده است ، حضرت مىفرمايد : اگر إنسان بخواهد دنبال خود شناسى برود ، و لو اينكه

--> ( 1 ) - « الميزان » طبع آخوندى ، ج 6 ، ص 182 . اين روايات منقوله از « غُرر و دُرر » مجموعاً بيست و دو روايت است ؛ و اگر كسى در اين كتاب شريف فحص كافى به عمل آورد ، دربارهء أهميّت نفس تعابير گوناگون دگرى خواهد يافت . ( 2 ) - در « مصباح الشّريعة » با تحقيق و مقدّمهء عالم بزرگوار حاج شيخ حسن مصطفوى ، طبع سنهء 1379 هجرى قمرى ، باب 62 ، ص 41 آمده است : وَ قَالَ عَلِىٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ : اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّينِ ، وَ هُوَ عِلْمُ مَعْرِفَةِ النَّفْسِ ، وَ فِيهِ مَعْرِفَةُ الرَّبِّ عَزّ وَ جَل . و پس از آن فرمايد : قَالَ النَّبِىُّ صَلَّى اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ وَ سَلَّمَ : مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ . و عين اين دو روايت را ملّا محسن فيض كاشانى در كتاب « المحجّة البيضآء » ج 1 ، ص 68 از « مصباح الشّريعة » نقل نموده است .