مؤمن و كافر ، و صالح و فاجر ، و عادل و فاسق بود ، البتّه تغييرى نمىكرد و اين حكم به وتيرهء واحده اى نسبت به همه جريان مىيافت ، و ليكن دانستيم كه اسباب بسيار است ، و چه بسا نتيجه و ما حصل و منتجهء عدّه اى از آنها غير از اثر خاصّى است كه از يك سبب بخصوصه انتظار مىرفت . شفاعت نيز يك پديده و حادثه اى است مانند سائر حوادث ، و از اين قاعدهء كلّيّه مستثنى نيست ؛ و بنابراين برداشتن عذاب در اثر شفاعت ، در اثر اجتماع اسباب عديده اى چون رحمت و مغفرت ، و حكم و قضاء ، و دادن حقّ هر ذىحقّى را به خود او ، و فصل خصومت و قضاء و غيرها ، موجب اختلاف در سببِ جاريه و صراط مستقيم الهى نيست بلكه مُثبِت و نگاهدارنده و امضاء كنندهء اين سبب و اين صراط است . اشكال سوّم : آنچه از معناى شفاعت در بين مردم معروف است آنست كه شفيع ارادهء كسى را كه در نزد او شفاعت مىكند ، به خلاف ارادهء اوّليّهء او منعطف و منحرف گرداند ، خواه ارادهء فعل داشته باشد و خواه ارادهء ترك ؛ و در صورت شفاعت ، اراده به ترك و يا به فعل تعلّق مىگيرد . و على كلّ تقدير نتيجهء شفاعت ترك اراده و نسخ آن است به جهت رعايت خاطر شفيع ، و در اين صورت حاكم عادل شفاعت كسى را نمىپذيرد مگر آنكه علمش به آنچه اراده كرده است و حكم نموده است تغيير كند ، مثل آنكه خطا كرده بوده است و اينك متوجّه خطاى خود شده است و فهميده است كه مصلحت در