نهم : بعضى از خطوراتى كه بر دل او مىزند و دربارهء مبدأ آفرينش جلّ و عزّ شكّ مىكند و مثلًا با خود ميگويد : اين مخلوقات را خدا خلق كرده پس خالق خدا كيست ؟ و نظير اين قسم تفكّراتى كه خلاف واقع و راجع به ارتباط عالمِ خلق با عالمِ ربوبى است . اين خطورات اگر كه بدون اختيار گاهى عارض شود و انسان به زبان نياورد و بازگو نكند مؤاخذه و گناه نخواهد داشت . » أخبار دالّهء بر تنجّز تكليف و مؤاخذه در صورت تقصير در تعلّم و سؤال بارى در اينجا يك موضوع تذكّرش لازم است و آن اينكه : عدم تكليف تنجيزى و عدم مؤاخذه و عقاب در صورت عدم علم به احكام ، در صورتى است كه مكلَّف در مقام تفحّص از دليل برآمده و أحياناً برخورد به دليل نكرده است ، و امّا در صورت تقصير و دنبال دليل نرفتن و در مقام فَحص بر نيامدن ، در اين صورت عقاب و مؤاخذه به جاى خود باقى است گرچه مكلّف نسبت به حكم جاهل باشد . و ما براى نمونه در اينجا به ذكر چند حديث مىپردازيم : اوّل : در « محاسن » شيخ برقى روايت كرده است از پدرش از يونس بن عبد الرّحمن از أبو جعفر أحوَل - كه همان محمّد بن نعمان مؤمن الطّاق بوده باشد - از حضرت إمام جعفر صادق عليه السّلام كه فرمودند : لَا يَسَعُ النَّاسَ حَتَّى يَسْأَلُوا أَوْ يَتَفَقَّهُوا . « 1 »

--> ( 1 ) « محاسن » برقى ، ج 1 ، كتاب مصابيحُ الظُّلَم ، ص 225 ؛ و « بحار الانوار » ج اوّل - كمپانى ، باب طلب العلم ، ص 57 ، از « محاسن »