و سؤال خواهد بود . تمام مطالب او در صفحهء 367 همين مجلد مذكور است مراجعه نمائيد . 3 - حجة الاسلام ابو حامد غزالى ، متوفاى 505 در كتاب خود « سر العالمين ( 1 ) صفحه 9 ( 2 ) گويد : علماء در ترتيب خلافت و ( چگونگى ) تحقق و حصول آن براى كسى كه امر خلافت به او ارجاع شده اختلاف نموده‌اند نظر بعض از آنان اين است كه خلافت به نص ( تصريح بمقام ذى صلاحيت ) است ، و دليل اينان در اين مسئله قول خداى تعالى است : * ( قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ ، فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ الله أَجْراً حَسَناً وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً ) * ( 3 ) و بتحقيق آنها را ( مسلمين را ) أبو بكر بعد از رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله دعوت بطاعت نمود . و آنها دعوت او را اجابت نمودند و بعض از مفسرين در ( تفسير ) قول خداى تعالى :

--> ( 1 ) در نسبت كتاب بغزالى شكى نيست و ذهبى در ( ميزان الاعتدال ) در ترجمه حسن صباح اسماعيلى بدان تصريح كرده و از او قصه او راى نقل مىكند و سبط ابن جوزى در ( تذكره ) در صفحه 36 بدان تصريح كرده و قسمتى از سخن نامبرده راى آورده . ( 2 ) در نسخه « سر العالمين » كه در سال 1305 قمرى چاپ شده و در دسترس نگارنده است اين مطالب از صفحه 15 تحت عنوان ( باب المقالة الرابعه ) ذكر شده است ، مترجم . ( 3 ) آيه 17 سوره فتح ، آنها كه اين آيه راى بمنزلهء نص بر خلافت ابى بكر گرفته‌اند به جمله * ( « سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ » استناد نموده‌اند و آنگروه توانا و مجهز راى عبارت از اهل رده ميدانند كه ابى بكر بعد از پيغمبر ( ص ) مسلمين راى دعوت به نبرد با آنها نمود و حال آنكه طبق تفاسير عديده مراد از داعى در جمله ( ستدعون ) شخص پيغمبر ( ص ) است ، زيرا آن جناب بعد از داستان حديبيه كه موضوع تخلف منافقين است ، مردم راى بجنگهاى متعدد و نبرد با گروههاى با سطوت و نيرو دعوت فرمود مانند اهل حنين و طايف و غيرها ، بنابر اين حمل مدلول اين آيه به وقايع بعد از وفات پيغمبر ( ص ) معنى ندارد و معنى آيه چنين است يعنى بگو بر باز پس مانده گان اعراب به زودى دعوت خواهيد شد بسوى قومى كه صاحبان جنگ سخت هستند بايد جنگ كنيد با ايشان تا مسلمان شوند پس اگر اطاعت كنيد بفرمان خدا و پيغمبر خدا خواهد داد بشما اجر زيبائى و اگر روى برگردانيد چنان كه رو گردان شديد در پيش عذابى دردناك بشما خواهد كرد .