به‌جهت اشتباه و التباس امر ، از غير حقّ پيروى مىكند ، و لذا در مقام اعتذار برآمده و گمان خود را به‌اينكه حقّ مىپنداشتم ، عذر خود قرار مىدهد . بنابراين حقّ بدون هيچ قيد و شرطى لازم الاتّباعست و بر همين اصل متفّرع مىگردد قاعدهء ديگرى ؛ و آن اينكه كسىكه هدايت به‌حقّ كند متابعت او واجب است ، چون با او حقّ است ، و دلالت به‌حقّ مىكند و ؛ بنابراين لازم ، بايد او را در پيروى نمودن ؛ بر شخص ديگرى كه يا به‌حقّ دلالت نمىكند و يا آنكه به‌غير حقّ دلالت مىكند مقدّم داشت ؛ چون پيروى هدايت كنندهء به‌حقّ پيروى از حقّ است كه با او موجود است . و قبلا گفتيم كه پيروى از نفس حقّ ، حكم ضرورى فطرى و عقلى است . بر اين اساس ، قرآن مجيد در اين آيه مباركه استدلال خود را بر عليه مشركين پايه گذارى مىكند ، بدين منوال كه اوّلًا از آنها به‌عنوان استفهام سؤالى مىكند : « قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ ؟ » « 1 » بگوىاى پيغمبر ! آيا از شريكهائى كه با خدا قرار داده‌ايد كسى هست كه هدايت به‌حقّ كند ؟ معلوم است كه مشركين در اين زمينه پاسخ مثبتى ندارند ؛ چون شركائى كه براى خدا قرار مىدهند يا از جمادات هستند ، مثل بتها ، و يا از زندگان مانند ملائكه ، و ارباب انواع ، و جنّ و طواغيت زمان ، و فراعنه ، و حُكّام جور كه از آنها پيروى مىكنند ، و معلوم است كه هيچ يك از آنها چون از خود ، نفع و ضرر ، و حيات ، و موت و نشورى ندارند ؛ هدايت به‌حقّ نمىكنند . و چون جواب مثبتى ندارند ، خدا به‌زبان پيغمبرش گذارده ، كه فوراً جواب آنها را از پيش خود ابداع نموده ، و بگويد : « قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ » ، خداوند است كه به‌سوى حقّ هدايت مىفرمايد ، و هر موجودى را در مقاصد تكوينيّهء خود به‌آنچه محتاج است هدايت فرموده ، و ما يحتاج او را به دو مىرساند ، كما فى قوله تعالى : « رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى » « 2 » چون فرعون از هارون و موسى سؤال كرد كه پروردگارتان كيست ؟ گفتند پروردگار ما كسى است كه بهر موجودى در عالم آفرينش ، نيازمنديهاى وجودى او را داده ، و تامّ الخلقه آفريده ، و سپس او را به‌سوى كمال خود

--> ( 1 ) سوره يونس : 10 - آيه 35 ( 2 ) سوره طه : 20 - آيه 50