2 . غور و تدبر در مضامين آيات سوره ، كه غالبا مىتواند سندى گويا ، بر مكى و مدنى بودن سوره و آيه‌هاى آن گردد . از آنجا كه مكه و مدينه داراى دو محيط مختلف بودند و بر هر كدام افكار گوناگونى حكومت مىنمود ، و اسلام در هر يك از دو نقطه ، با مسائل و مشكلات خاصى روبه‌رو بود ، به همين جهت ، پس از آشنايى با طرز تفكر و مسائل محيط و بررسى مضامين آيات سوره ، مىتوان محل نزول سوره‌ها و آيه‌ها را به دست آورد ؛ مثلا ، محيط مكه مركز شرك و بت‌پرستان بود ؛ يهود و نصارا در آنجا نفوذ نداشتند و افراد باايمان در آنجا در اقليت بودند . موضوع جهاد و مبارزه در آنجا مطرح نبود و پيامبر غالبا با بت‌پرستان سروكار داشت و نقطهء اختلاف پيامبر با مشركان در مسئلهء توحيد و يگانگى خدا و تجديد حيات و زندگى در روز رستاخيز بود . بنابراين ، آياتى كه محور بحث در آنها ، مسئلهء مبدأ و معاد و نكوهش شرك و بيان سرگذشت ملتهايى كه بر اثر نافرمانى خدا و رسول او گرفتار خشم گرديده‌اند ، باشد ، غالبا در مكه نازل شده است ، ولى محيط مدينه ، محيط ايمان و تقوا ، مركز نفوذ اهل كتاب و بالاخص طوايف يهود ، زادگاه جوانان و قهرمانان دلاور اسلام به شمار مىرفت و محيطى بود كه مسلمانان در آنجا مسائل اصولى را پشت سر گذارده بودند و نوبت آن رسيده بود كه به يك سلسله وظايف عملى و دستورات اجتماعى و اخلاقى ( مانند : نماز و روزه و زكات و . . . ) متوجه شوند . بر همين اساس ، آياتى كه دربارهء تورات