ديده‌ى دل و با تمام وجود خود شهود كرده است با زبان عقل توضيح مىدهد ، بر خلاف فلسفه كه به زبانى نوشته شده و با همان زبان اصلى مطالعه مىشود . « 1 » اين كلام در رابطه با عرفان نظرى نسبت به بنيان‌گذاران و تدوين‌كنندگان « 2 » اوليه‌ى اين علم ، صادق است ، لكن پس از اين كه اين علم به صورت تعليم و تعلّم رايج درآمد ، نوعاً جنبه‌ى نظرى خالص پيدا كرده است كه فرقش با مباحث فلسفى در موضوع و روش تحليل مسايل مىباشد ، مگر كسانى كه با قدم مجاهده‌ى نفس و انجام رياضت‌هاى شرعى ، ديده‌ى دلشان باز شده باشد كه در اين صورت مىتوانند به اندازه‌ى صفاى باطن و سعه‌ى روح ، آن معارف را مشاهده‌ى قلبى كنند ، در عين حال بايد مسايل اوليه‌ى هستىشناسى و خداشناسى را با براهين مسلم عقلى دنبال كرد ، سپس وارد عرفان نظرى شد ، زيرا بنيان اين علم نيز بر گذراندن مسايل عقلى و دقت نظر پيداكردن به واسطه‌ى تحصيل مبانى عقلى است . 2 - معرفت حضورى و آن شناخت چيزى است بدون واسطه‌ى صورت يا مفهومى از آن ، مانند آگاهى انسان از خويش و قواى وجوديه و افعال و حالات نفسانى ، مانند آگاهى انسان از خويش و قواى وجوديه و افعال و حالات نفسانى خويش . اين درك به واسطه‌ى قوه‌اى از قواى وجودى او به دست نمىآيد ، بلكه انسان با تمام وجود يا با جان خويش به اين امور اشراف دارد ، اگرچه به واسطه‌ى عقل ، مفهومى از خود يا حالات خود گرفته و آن را به صورت كلى درمىآورد و به

--> ( 1 ) - اقتباس از آشنايى با علوم اسلامى ، كلام ، عرفان ، درس 2 . ( 2 ) - مانند محى الدين عربى در فصوص و شارح تمهيد القواعد