چيز تمام شده است ! راهى براى شناخت متقابل شايد بسيارى از فلسفهء اداى فريضهء حجّ سؤال كنند . براى جواب به آنان بايد گفت كه حكمتهاى فراوانى را مىتوان براى حجّ متصوّر شد كه برخى از آنها را خداوند در جايجاى كتاب آسمانى خود ذكر كرده است . مثلًا در سورهء حجّ آمده است : ( وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُم مِن بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ * ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ ) « 1 » . « و بانگ برآور در ميان مردم به هنگام حجّ آيند بسويت پيادگان و بر هر اشترى لاغر كه مىآيند از هر درّهء ژرف * تا بنگرند سودهايى را كه براى آنهاست و ببرند نام خدا را در روزهايى معلوم بر آنچه روزيشان داده است از دامهاى چهار پا پس بخوريد از آن و بخورانيد به بينواى درويش * سپس فرو بگذارند آلايش خويش را و وفا كنند به نذرهاى خود و بايد طواف كنند گرد خانهء كهن . » حجّ معراج روحى انسان مىباشد ، همانگونه كه نماز نيز معراج مؤمن مىباشد . در حديث شريف آمده است : « طواف خانه ( خانه خدا ) نماز است . » حجّ گروههاى مختلف مسلمان را درهم ذوب كرده و شعله‌هاى

--> ( 1 ) - سورهء حجّ ، آيات 27 - 29 .