پيامبر . . . معلّم و مربّى مسئوليتهاى پيامبر صلى الله عليه و آله در مدينه بيشتر از مكّه بود اگرچه در آنجا فشار بيشترى به آن‌حضرت وارد مىشد . چون پيامبر مىخواست پيش از آنكه پايهء حكومتى استوار را پىريزى كند ، امّتى پىريزى كند كه مسئوليتهاى بزرگى را كه در پيش رو داشت ، تحمل كند . مسئوليّت تبليغ اسلام براى غير مسلمانان ، مسئوليّت تهذيب مسلمانان ، مسئوليّت اجرا و تطبيق نظام اسلامى ، مسئوليّت دفاع از مسلمانان جزيرة العرب مكانى كه انديشه مردمانش بر محور جنگها و غزوات و شمشيرها و نيزه‌ها دور مىزد . اين همه ، مسئوليتهاى خطيرى بود كه بر دوش پيامبر سنگينى مىكرد . درهمان حالى كه پيامبر لشكر اسلام را به طرف جبهه‌هاى نبرد ، رهبرى مىكرد ، آنان را به امانتدارى و وفاى به عهد حتى در قبال دشمن ستيزه‌گر سفارش مىنمود . درهمان هنگامى كه به يارانش درس فداكارى و جهاد مىآموخت ، معانى گذشت و چشم‌پوشى را نيز به آنان آموزش مىداد ، و بر رواج صلح و گفتار نيك تأكيد مىفرمود . در لحظه دفن شهداى احد مسلمانان با ديدن اجساد شهدايى كه به طرز فجيعى توسط كفار مُثله شده بودند ، دچار خشم و غضب شدند و درصدد انتقام از كفار برآمدند ؛ امّا پيامبر آيات عفو و تحريم مُثله را ، اگرچه نسبت به سگى هار باشد ، بر آنان مىخواند . از همهء اين قراين مىتوان به بزرگى و سنگينى مسئوليّت پيامبر صلى الله عليه و آله در تكوين امتى موحد ، چونان برترين و بزرگوارترين امتها در هستى ، پىبرد . مقابله به مثل به مسأله محاصرهء اقتصادى كه كفار قريش آن را بر مردم مدينه تحميل كرده