بحث‌ها به گونه‌اى طرح شده كه خلاصه‌ى بحث‌هايى است كه در بقيّه‌ى آيات قرآن مطرح شده است . به همين علّت ، تفسير اين گونه سوره‌ها آسان نيست . سوره‌ى حمد نيز در شمار سوره‌هايىاست كه تفسير آن مشكل است . بنده با آنكه مطالبى در باره‌ى قرآن به عنوان تفسير نوشته‌ام و به زبان فارسى با نام « تفسير هدايت » ترجمه و منتشر شده است ، ولى اظهار عجز مىكنم و خود را كوچك‌تر از اندازه‌ى يك مفسّر مىدانم . واقعيّت اين است كه بنده و امثال بنده كوچك تر از آنيم كه براى قرآن تفسير بنويسيم . ضمن اين‌كه تفسير برخى از سوره‌ها احاطه به كلّ قرآن را مىطلبد . وقتى بنده به تفسير سوره‌ى حمد رسيدم ، در ذيل آن نوشتم كه اگر بخواهيم سوره‌ى حمد را تفسير كنيم ، بايد به تشريح كلّ قرآن بپردازيم . معجزه قرآن هم همين است . يك كلمه ، تمام قرآن را در خود خلاصه مىكند و دوباره همان كلمه ، در سرتاسر قرآن پخش مىشود . اساساً خلقت خدا چنين حالتى دارد . يك سلّول ، خلاصه‌ى كلّ انسان هر سلّول از سلّول‌هاى بدنِ انسان داراى جزئى به نام هسته‌ى سلّول است . اگر سلّول را بزرگ و بازسازى كنيم ، مساحتى به اندازه‌ى يك شهر با همه‌ى امكانات خواهد داشت . يكى از اجزاى سلّول ، هسته‌ى آن است . در هسته‌ى سلّولْ تمام خصوصيّات فرد ، نوشته شده است ؛ طورى كه اگر بخواهيم آنچه را كه در هسته‌ى سلّول نوشته شده ، بنويسيم ، بايد به تعداد كتاب‌هاى كتابخانه‌ى بزرگ كنگره‌ى آمريكا - / كه مىگويند : حاوى سى ميليون جلد كتاب است - / كتاب بنويسم . مثلًا در آن سلّول - / كه ممكن است سلّول چشم يا گوش باشد - / نوشته شده كه تعداد موهاى اين فرد چقدر است ؛ چه تعداد آن‌ها سفيد و چه تعداد آن‌ها سياه است ! اين ، كار خداست .