بزرگوار مراجعه كنند « 1 » . در اينجا به اين نتيجه مىرسيم كه اجماع امت در تمام ازمنه و وحدت نظر در اين مورد خاص - با وجود اختلافات متعدد در زمينه‌هاى ديگر - تنها حافظ و نگهبان قرآن بوده است . و با انتقال سينه به سينه آيات آن و اهتمام به ضبط قرآن بوده است كه در مورد صحت و يكنواختى آيات ، اتفاق نظر حاصل شده است . همين اتفاق نظر در مورد آيات دليل روشنى است بر آن كه احيانا بعضى اغلاط و كتابتهاى نادرست ، ناشى از سهو كاتبان بوده است . سهو و خطا در استنساخ و قرائت در اينجا بعيد نمىدانيم كه نوع ديگرى از اقسام اشتباهات و يكى ديگر از اسباب اختلاف قرائت را اشتباه نساخ در كتابت مصاحف معرفى كنيم . طبيعى به نظر مىرسد كه ناسخى هنگام كتابت از روى مصحف حرفى را و حتى چه بسا سطرى را كم يا زياد كند و يا تركيبات را تغيير دهد . مثلا : مردم از اطراف شام براى استنساخ از روى مصحف امام و داشتن مصاحفى براى خود به مدينه مىآمدند « 2 » . و معلوم بود كه پس از استنساخ فرصت مقابله مجدد نبود و اين مصاحف به همين ترتيب در اختيار ديگران قرار مىگرفت . و آنان احيانا اگر غلطى داشت همان غلط را به گمان اين كه درست است مىخواندند . و به ديگران هم منتقل مىكردند به گمان اين كه اين قرائت خاص فلان صحابى است . تازه اين در صورتى بود كه قارى خودش به خوبى مىتوانست آيات را درست قرائت كند ، و گرنه مزيد بر علت شده مشكل را افزايش مىداد . و شايد خيلى از قرائات شاذه كه به ابن مسعود و غيره نسبت داده مىشود از همين نوع اشتباه نساخ باشد . چون كه ممكن است شخصى كه قرائت خوبى داشت ، دسترسى به مصحفى از يك صحابى مشهور پيدا مىكرد ، و از روى اين مصحف براى خود مصحفى استنساخ مىكرد و در حين استنساخ سهوا غلطى مرتكب مىشد - كه معمول است در نسخ كتب بزرگ - و كسى كه بعد از اين

--> ( 1 ) دو منبع پيشين . ( 2 ) كنز العمال ، ج 2 ، ص 222 به نقل از : ابن ابى داود .