و باز : آيه را به دو صورت خوانده‌اند : « يغفر لكم - و نغفر لكم » « 1 » . البته اين گونه موارد بسيارند و در چنين فرصت كوتاهى امكان تتبع و استقصاى تمام آنها نيست . تفاوتهاى موجود در رسم الخط قرآن يكى ديگر از اسباب اختلاف قرائت ، عدم آشنائى دقيق صحابه با رسم الخط و قواعد كتابت بود . و مصاحفى كه توسط شخصيتهاى صحابى نگاشته شده بودند از نواقص متعدد كتابتى رنج مىبردند . ابن خلدون در اين باره مىگويد : « . . . خط عربى در صدر اسلام به اتقان لازم و زيبايى و استحكام آن نرسيده بود . حتى به درجه متوسط هم نرسيده بود . چون كه اعراب هنوز از حالت بدويت ، بيرون نيامده و از صناعت دور بودند . براى همين است كه در مصاحف نوشته‌شده ، توسط صحابه مخالفت‌هاى زيادى با دستور كتابت و قواعد آن - از طرف كتّاب - وجود دارد و از زيبايى كمى بهره‌مند است . » « 2 » « ابن الخطيب » در اين مورد مىگويد : « . . . به علت عدم توانايى و قصور مردم عصر اوّل اسلامى بر كتابت و فنون آن بىسوادى و ضعف در املاء كردن و دور بودن از علوم و صنايع ، كتابت آنان در مصاحف وضع نااستوارى داشت . و نويسندگان اوليه در مصاحف خود ، دچار اغلاط فاحشى شدند و تناقضات آشكارى مرتكب شدند و از جادّهء رسم الخط و هجاى درست خارج گشتند » « 3 » . در اين باره ما نيز بيان امام باقر - ع - را كه اشاره به غلطنويسى حروف توسط نويسندگان و توهمات آنها دارد خواهيم آورد . آبيارى در اين زمينه مىگويد : ابن قتيبه در مقام مناقشهء بعضى قرائات برآمده و چنين مىگويد : « اين اغلاط املايى ، يا بر اساس مذهب و نحلهء خاصى از اهل كتابت قرائت عرب ، نگارش يافته است و يا آن كه اغلاط كاتب در كتابت است . اگر اين اغلاط بر

--> ( 1 ) الاتقان ، ج 1 ، ص 75 . ( 2 ) مقدمه ابن خلدون ، ص 419 . و قرآن بلاشير ، ص 31 ، 33 ، 94 ، 95 ، و 107 . ( 3 ) التمهيد فى علوم القرآن ، ج 1 ، ص 230 به نقل از : الفرقان ابن خطيب ، ص 57 .