ب‌سنگينى عبادت مرتبه دوم قساوت اين است كه عبادت براى او سنگين باشد اين كه قرآن مى گويد : « وَ استَعينوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلوةِ وَ انَّها لَكَبيرَةٌ الّا عَلَى الخاشعينَ » « 1 » ؛ يعنى نماز كمك كار است در هر چيزى ؛ يعنى اگر كسى سير و سلوك مى خواهد ، بايد نماز بخواند . اگر گرفتارى دنيا هم دارد ، بايد نماز بخواند . و بعد مى فرمايد : اما اين نمازى كه دواى هر درد بى درمانى است دواى هر درد جسمى و روحى است ، دواى هر گرفتارى است ، گشاينده هر گره كورى است ، اين نماز براى همه بجز خاشع سنگين است . خاشع آن كسى است كه دلش براى خدا بتپد . آن كسى كه خود را در محضر خدا ببيند ، نه بداند ؛ به اين مى گوييم خاضع ؛ به اين مى گوييم خاشع . قرآن مى گويد كه نماز براى اين شخص لذت بخش است و براى اين افراد سنگين نيست ، اما براى عموم سنگين است . دليلش هم اين است كه 99 درصد مردم اگر يك امام جماعتى باشد كه نماز را زود بخواند ، بيشتر دوستش مى دارند تا يك امام جماعتى كه نماز را مقدارى طول بدهد . آيا خود ما از طول دادن نماز ، از مؤدّب بودن در مقابل خدا لذت مى بريم ؟ از اذكار مستحبى كه در نماز آمده است لذت مى بريم ؟ از نماز اول وقت لذت مى بريم يا از غذا خوردن ؟ وقتى كه مؤذن مى گويد : « الله اكبر » آيا خوابيدن براى ما گواراتر نيست ؟ اگر نماز براى ما سنگين است ، اگر ديگرگرايى براى ما سنگين است ، اگر خمس و زكات براى آن كسانى كه بايد خمس و زكات بدهند سنگين است ، اگر رفع گرفتارى به واسطه قدم ، به واسطه قلم ، به واسطه خود يا ديگران براى ما سنگين است ، بايد پى ببريم كه قساوت داريم و اين مرتبه دوم قساوت است كه عبادت ، رابطه با خدا و رابطه با خلق خدا برايش سنگين باشد . ج - بى تفاوتى در برابر گناه مرتبه سوم قساوت اين است كه ابهت گناه از دل او رفته باشد و اين مرتبه ، مرتبه سرطانى است ؛ يعنى انسان دروغ بگويد ، اما تلاطم درونى پيدا نكند . غيبت كند و غيبت بشنود ، اما

--> ( 1 ) - بقره / 45