توجّه به اين نكته مهمّ است كه از نظر قرآن كريم ، بلكه از نظر عقل ، توبه هيچ شرطىندارد و به صرف پيدا شدن حالت درونىپشيمانىاز گناه ، توبه حاصل مىگردد ، امّا بايد دانست كه لازمة پشيمانى ، تصميم بر ترك گناه و عمل بر طبق دستورات الهىاست ؛ زيرا اگر كسىتصميم بر ترك گناه نداشت و يا بر اساس فرمان الهىعمل نكرد ، در حقيقت از گناه پشيمان نشده است . توبه از حقّ الله گاهىتوبه مربوط به حق الله است ؛ مثلًا عباداتى مثل نماز از انسان فوت شده و قضا دارد . با اينكه اين گناه خيلى بزرگ است و انسان بىنماز ، و كسىكه به نماز اهميّت نمىدهد و نماز را ضايع مىكند ، حتماً گمراه و بدبخت است ، ولى توبة او پذيرفته مىشود . البته پس از توبه ، جبران كوتاهىاز عبادت فوت شده ، لازم است . بايد تصميم جدىبگيرد كه نماز و روزه و ساير عباداتىرا كه از او قضا شده است ، به مرور زمان جبران نمايد . پروردگار عالم توبة واقعىچنين شخصىرا مىپذيرد و انتظار هم ندارد بعد از توبه ، تمام وقتش را صرف جبران آن عبادات كند ، بلكه بايد به وظايف روزانه‌اش رسيدگى كند و هرچه مىتواند نمازها و روزه‌ها يا ساير عباداتش را قضا كند تا تمام شود . ولىتصميم جدّىبراىجبران اين عبادات لازم است . توبه از گناهانى نظير دروغ و غيبت و تهمت نيز پذيرفته مىشود و در بسيارى از اين موارد ، راضى كردن شخصى كه از او غيبت شده يا به او تهمت زده شده است هم لازم نيست و فقط توبة واقعى در محضر پروردگار متعال كفايت مىكند « 1 » .

--> ( 1 ) . جهت اطلاع از تفصيل اين موضوع ر . ك . بخش اخلاق رسالة توضيح المسائل معظّم‌له .