و همچنين اختلافات فراوانى كه در ميان دانشمندان مشاهده مىشود ، بهترين شاهد بر خطاهاى بىشمار عقل است و اگر خطاهاى عقلانى نبود ، اينهمه اختلاف اقوال از كجا بود ؟ و بنابراين اثبات وجود شيى خارجى امكان پذير نبوده و بر فرض كه وجود اشياء را در خارج بپذيريم ، به حقيقت آنها راه نمىيابيم . . . " انصافا اين ادعا جز مكابره و زير پا گذاشتن وجدان چيز ديگرى نيست وقوع خطا در ادراكات موجب نمىشود كه از تمامى دانسته‌هايمان حتى از مسائل اوليه و فطرى ، نيز دست بكشيم . همان دانشمند شكاك آيا هنگام راه رفتن چشم خود را به اين بهانه كه نمىشود بدان اعتماد نمود ، فرو مىبندد و آيا هنگامى كه در زندگى اجتماعى و فرديش با مسأله‌اى روبرو شود ، چون به انديشه اعتمادى ندارد از انديشيدن كنار كشيده و بسان ديوانگان با مسئله مزبور برخورد مىكند ؟ بعلاوه عدم اعتماد بر حس و فكر - كه عقيده شكاكان است - مگر خود از مدركات فكرى نيست ؟ و اگر بنا شود كه بر فكر و مدركاتش خط بطلان بكشيم ، بايد همين عقيده را نيز باطل و پوچ بدانيم . ديگر اينكه ما خود شاهد پيشرفت زندگانى اجتماعى بشر از طريق انديشه بوده و هستيم حال با توجه به اين همه آثار شگفت‌آورى كه از اين رهگذر فراهم آمده است ، چگونه مىتوان وصول به حقايق اشياء را به كلى انكار كرد ؟ " فكر " پيداست كه تنها وسيله رسيدن به حقايق ، انديشه است و آن چنان كه ابن سينا در برهان شفا گفته و محققان از او پيروى نموده‌اند ، عبارت است از : حركت ذهن « 1 » انسانى از مطلوبى كه در آن نقش بسته - چه تصور باشد و چه

--> ( 1 ) - ذهن قوه‌اى است در نفس كه استعداد كسب حدود و نظريات - تصورات و تصديقات - را دارد . و فهم كمال استعداد قوه مزبور براى درك مطالب است ، و ذكاوت كمال حدس قوه مزبور مىباشد ، بطوريكه در زمانى كوتاه حدس انجام شود و فكر حركت ذهن . . . ص 192 برهان شفا .