چرا كه اين گفته علاوه بر تحقيق فلسفى با اعتقاد ما شيعه هم مخالف است ، ما معتقد به جبر نيستيم و معتقد به عوامل ظاهرى هم هستيم . امام صادق عليه السلام - مىفرمايد : « لا جبر و لا تفويض » و مىفرمايد : « ابى الله ان يجرى الا مور الاباسباب » : همه امور را خداوند با وسائل و از راه عوامل ظاهرى انجام مىدهد . شهادت حتمى بود ولى همچون حتمى بودن همهء اعمال ما « خلق كل شى » خدا همه چيز را آفريد . توحيد افعالى همين را اثبات مىكند ، ولى اين منافات با اختيار و استفاده از عوامل ندارد ، عوامل ظاهرى اين قضايا كه گفتيم همين‌ها بودند كه گفتيم . بايد اين مطلب اساسى را هم علاوه كنم كه همواره تكوين و تشريع در مسير مبارزه همگام نيستند ، از نظر « تكوين » و قواعد اجتماعى و نيز شناخت « تاثير شخصيت در تاريخ » ، در صورتى مبارزه ، مؤثر قطعى است كه يا در ميان صفوف رزمندگان اتحاد باشد و يا شخص پيشتاز به حدى شخصيت اجتماعى داشته باشد كه بدون نياز به سائر معاريف و سرشناسان كار را به سامان برساند و يا اگر هيچ يك از اين دو نبود ، مشكلات مردم وفشار دشمن بر آن‌ها به حدى زياد باشد كه توليد انفجار كند و مردم مرگ را بر زندگى چنانى ترجيح دهند . اين شرائط پيشرفت مبارزه و به تعبير ديگر ، شرائط تكوين مبارزه است . ولى قانون الهى وتشريع كه همه جا نظر به پيشرفت قطعى ندارد بلكه مىخواهد عقل مردم را بالا ببرد و فكر ودل را از لابه لاى فشار محيط بيرون آورده تجلى دهد ، راه ديگرى دارد . چنان كه وضع جامعه به صورتى باشد كه مردم ناگزير از زندگى در آن باشند و خير و شر را دقيقاً تشخيص ندهند ، بر علما و مراجع دين