وحدت علت مادى و فاعلى توجيه نمائيم ؟ و بگوئيم : مادهء اوليه هم ماده و هم فاعل جهان است . چرا در اين همه فرآورده‌هاى زندگيمان آن گونه سخن نمىگوئيم ! ! اينكه بگوئيد : ما در حركت طبيعى جهان صحبت مىكنيم نه در فرآورده‌هاى مصنوعى . . . كافى نيست ، مىدانم . شما در حركت طبيعى جهان مىگوئيد ، ولى مىخواهيم بدانيم چطور علت مادى و فاعلى را يكى گرفته‌ايد ؟ مگر شما ميزان صحت ادراكات را تجربه نمىدانيد ؟ تجربه كه همواره بر خلاف اين وحدت بوده است . نگوئيد : شما هم دربارهء خدا كه مبدأ نخستين عالم است و هيچ چيزى را رديف او نمىدانيد بايد همين مطلب را بگوئيد ، نه ، ما خداوند را فقط علت فاعلى مىدانيم نه علت مادى ، علت مادى جهان ، مادهء هر شىء است و علت فاعلى جهان خداوند مىباشد . 2 - جهان با همه صورتهاى گوناگون به مادهء مشتركى مىرسد كه در همهء اين صور گوناگون‌موجود است مادهء مزبور به صورتهاى مختلفى در مىآيد ، آيا اين صورتها و فعليات و كمالات كه در مادهء مشترك به وجود آمده است همه به همين صورت كامل با هم در مادهء مزبور مىباشند يا به صورت استعداد و قابليت ؟ يعنى ماده فيزيكى جهان استعداد و زمينه اين صورتها را دارد يا همه اين كمالات بالفعل و به طور تمام و